Truyện thơ Nôm Tày mượn cốt truyện Nôm Kinh: bốn truyện trùng tên

Người Tày từng mượn nhiều truyện Nôm khuyết danh của người Kinh rồi kể lại bằng tiếng Tày, chép bằng chữ Nôm Tày. Tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, một khảo cứu năm 2022 thống kê được bốn truyện thơ trùng tên, trùng cốt truyện giữa Nôm Kinh và Nôm Tày: Lưu Bình – Dương Lễ, Phạm Tử – Ngọc Hoa, Tống Trân – Cúc Hoa và Thạch Sanh, với tổng cộng 29 văn bản. Bản Tày thường dài hơn, viết theo thể thơ bảy chữ, và kể chậm, tỉ mỉ, đặt câu chuyện vào khung cảnh núi rừng, bản mường.

Bài này không kể lại bốn câu chuyện — chúng đã quá quen với người Việt. Bài trả lời câu hỏi khác: khi một câu chuyện đi từ đồng bằng lên miền núi, nó thay đổi thế nào?

Bốn truyện, hai thứ chữ, 29 văn bản

Khảo cứu của Trần Thị Thu Hường đăng trên Tạp chí Hán Nôm số 1 năm 2022 dựa hoàn toàn trên văn bản lưu ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Số liệu chính:

Con số nói lên một điều thú vị: có truyện người Kinh chép, in rất nhiều mà người Tày chỉ còn một bản (Lưu Bình – Dương Lễ), nhưng cũng có truyện người Tày chép đi chép lại tới chín bản (Phạm Tử – Ngọc Hoa). Mỗi cộng đồng có "truyện ruột" của mình.

Ngoài bốn truyện này, nhà nghiên cứu Hoàng Triều Ân từng nêu năm truyện Nôm khuyết danh của người Việt được viết bằng chữ Nôm Tày, gồm bốn truyện trên và Hoàng Trừu. Ông cũng ước tính kho truyện thơ Nôm khuyết danh Tày có trên dưới sáu mươi cuốn sách. Năm 2011, ông in riêng một chuyên khảo về ba truyện thơ Nôm Tày bắt nguồn từ truyện Nôm khuyết danh Việt Nam.

Bản Kinh được in, bản Tày được chép tay

Đặt các văn bản cạnh nhau, khác biệt đầu tiên là hình thức:

• Nôm Kinh: 11 văn bản, trong đó 7 bản khắc in, 4 bản viết tay. Không bản nào ghi tên người khắc hay người chép.
• Nôm Tày: 18 văn bản, tất cả đều viết tay. Một số bản ghi họ tên hoặc tên hiệu người chép ở đầu hay cuối sách.
• Cách đóng sách: cả hai bên thường đóng gộp nhiều tác phẩm trong một tập. Nhưng bản Kinh mỗi tác phẩm có ký hiệu riêng, in trọn; bản Tày có khi chép nhiều truyện trong cùng một ký hiệu, tiêu đề không rõ, nội dung không trọn. Một tập Nôm Tày chẳng hạn chép liền truyện Mẫu Đơn, truyện Phạm Tử và một tập phong slư (thư tình bằng thơ).

Việc chép tay và ký tên cho thấy truyện thơ ở vùng Tày là thứ người ta tự tay giữ gìn trong nhà, chép cho mình, cho con cháu, hơn là mua một bản in sẵn ở chợ.

Bản Tày dài hơn: con số cụ thể

Cùng một cốt truyện, bản Tày thường dài hơn hẳn. Khảo cứu đếm số câu như sau (bản Tày dùng theo văn bản Viện Hán Nôm và theo các bản Hoàng Triều Ân đã công bố):

Lưu ý: số câu tính theo những văn bản cụ thể được khảo sát. Các bản khác của cùng truyện có thể dài ngắn khác.

Từ lục bát sang thơ bảy chữ

Các truyện Nôm Kinh nói trên viết bằng lục bát. Khi chuyển sang Nôm Tày, cả bốn truyện đều được viết theo lối thất ngôn trường thiên — thơ bảy chữ kéo dài. Đây không phải lựa chọn ngẫu nhiên: lời thơ bảy chữ gần với nhịp hát, nhịp ngâm của người Tày, nhất là làn điệu lượn mà giới nghiên cứu coi là một nền tảng của truyện thơ Nôm Tày.

Riêng người Kinh, truyện Lưu Bình – Dương Lễ còn được chuyển thành tới sáu dạng khác nhau: phú, diễn ca, tân truyện, trò, tiểu thuyết, diễn âm. Phía Tày chưa thấy hiện tượng một truyện được chuyển thể thành nhiều dạng như thế.

Kể chậm hơn, đặt vào núi rừng

Khảo cứu so đoạn mở đầu của Tống Trân – Cúc Hoa ở hai bản và nhận xét: người Kinh kể mạch lạc, súc tích; người Tày diễn giải tỉ mỉ, phù hợp cách thưởng thức của mình, nhưng không phá cốt truyện gốc.

Thay đổi dễ thấy nhất là không gian. Bản Tày tả núi rừng, bản mường sinh động. Câu mở đầu Thạch Sanh bản Nôm Tày (theo bản dịch trong khảo cứu) đặt nhân vật ngay vào vùng biên Đông Bắc:

Xưa có người ở chốn Cao Bình / Người nhân đức chính tên Thạch Nghĩa

"Cao Bình" là cách gọi cũ của vùng Cao Bằng. Một câu chuyện vốn không gắn với nơi nào cụ thể, sang tay người Tày bỗng có quê quán ngay trên đất Tày. Nhìn chung, trong các truyện này mỗi nhân vật đều được gắn một quê quán, một gia cảnh riêng, và bản Tày đặc biệt chịu khó tả cảnh núi rừng quanh họ.

Giữ nguyên cái gì: khung "gặp gỡ – tai biến – đoàn viên"

Dù kể dài hơn, bản Tày giữ nguyên cấu trúc của truyện Nôm: gặp gỡ, tai biến, rồi đoàn viên. Cả bốn truyện đều kết thúc có hậu, có hai tuyến nhân vật rõ (trừ Lưu Bình – Dương Lễ không có tuyến phản diện rõ), và nhân vật chính diện theo khuôn mẫu: chàng trai nghèo hoặc mồ côi, hiếu học, tài giỏi; cô gái con nhà quyền quý, nết na, hiếu thảo.

Điều này đáng so với truyện thơ tình bản địa của người Tày như Nam Kim – Thị Đan, vốn kết thúc bi kịch. Hai dòng cùng tồn tại: dòng mượn từ truyện Nôm Kinh mang theo kết có hậu, dòng bản địa dám để người yêu nhau mất nhau.

Một câu chuyện, nhiều dân tộc

Hiện tượng mượn cốt truyện không chỉ có ở người Tày. Cùng khảo cứu ghi nhận Thạch Sanh có bốn phiên bản của bốn dân tộc: Kinh, Tày, Khmer (Chau Sanh Chau Thông) và Thái (Ngu Háu); truyện Trạng Nguyên của người Thái cùng cốt truyện với Tống Trân – Cúc Hoa; truyện Trạng Tư của người Thái và Hoàng Trừu của người Tày trùng cốt truyện với Hoàng Trừu của người Kinh.

Nghiên cứu khác về tiền đề ra đời của truyện thơ Nôm Tày (Tạp chí Hán Nôm, 2022) gọi quá trình này là "Tày hoá": người Tày tiếp nhận truyện của tộc người khác rồi biến nó thành tác phẩm của dân tộc mình.

Góc nhìn hôm nay

• Bài học đọc: khi gặp một truyện thơ Tày có tên quen, đừng vội coi là "bản dịch". Đó là một bản kể lại, có độ dài, thể thơ, không gian riêng.
• Tài liệu nên tìm: khảo cứu của Trần Thị Thu Hường (Tạp chí Hán Nôm, số 1/2022); các công trình của Hoàng Triều Ân về truyện thơ Nôm Tày; bộ Tổng tập truyện thơ Nôm các dân tộc thiểu số Việt Nam (25 tập) có phiên âm, dịch nghĩa nhiều tác phẩm.
• Bài tập so sánh tự làm: đọc đoạn mở đầu Tống Trân – Cúc Hoa bản Kinh rồi bản Tày (bản dịch), đếm xem bản Tày thêm những chi tiết nào về gia cảnh, quê quán, cảnh vật.
• Nơi xem văn bản: Viện Nghiên cứu Hán Nôm (Hà Nội) lưu giữ các bản chép tay; người nghiên cứu có thể liên hệ thư viện của Viện để tra cứu theo quy định.