A. Landes (Antony Landes) là viên chức người Pháp ở Nam Kỳ, người đã ghi chép và dịch sang tiếng Pháp tập Contes et légendes annamites (Truyện cổ và truyền thuyết An Nam), in ở Sài Gòn năm 1886 — một trong những bộ sưu tầm truyện kể người Việt lớn và sớm nhất. Cùng thời với ông, những người Pháp như Gustave Dumoutier ở Bắc Kỳ, Étienne Aymonier với văn bản Chăm và Khmer, đã đưa nhiều truyện kể của người Việt và các dân tộc lân cận lên trang in. Công việc của họ để lại tư liệu quý, nhưng cũng mang dấu ấn rõ của cái nhìn thực dân thời đó.
Vì sao người Pháp đi ghi truyện cổ
Từ những năm 1860, Pháp chiếm Nam Kỳ và dần lập bộ máy cai trị. Viên chức người Pháp cần học tiếng Việt, hiểu phong tục, tín ngưỡng của người dân để quản lý. Truyện kể dân gian là cửa vào dễ nhất: ngôn ngữ đời thường, cho thấy quan niệm về gia đình, công lý, thần linh.
Cùng lúc đó, châu Âu thế kỷ 19 đang say mê sưu tầm truyện dân gian. Anh em Grimm in tập truyện đầu tiên năm 1812; năm 1846 chữ "folklore" ra đời trong tiếng Anh; nhiều nhà nghiên cứu bắt đầu so sánh truyện kể giữa các dân tộc để tìm "gốc chung". Truyện của người Việt, người Chăm, người Khmer trở thành tư liệu mới cho phong trào ấy.
Ở Sài Gòn, chính quyền thuộc địa có một tập san mang tên Excursions et Reconnaissances, ra trong khoảng thập niên 1880, đăng các khảo cứu về địa lý, phong tục, ngôn ngữ xứ Nam Kỳ và Cao Miên. Nhiều bộ sưu tầm truyện kể của thời kỳ này in trước trên tập san ấy rồi mới in thành sách riêng.
A. Landes và tập truyện năm 1886
Landes làm việc trong bộ máy hành chính Pháp ở Nam Kỳ, học tiếng Việt và cả tiếng Chăm. Tập Contes et légendes annamites là kết quả nhiều năm ông ghi lại truyện do người Việt kể. Điều đáng chú ý trong bộ sưu tầm:
- Phạm vi rộng: có truyện cổ tích thần kỳ, truyện loài vật, truyện cười, truyện về ma quỷ, cả truyền thuyết gắn với nhân vật, địa danh.
- Ghi sớm: nhiều truyện được ghi trước khi các nhà sưu tầm người Việt làm những tuyển tập lớn, nên đây là bằng chứng về dạng truyện ở Nam Kỳ cuối thế kỷ 19.
- Có ghi chú: Landes kèm chú thích về phong tục, từ ngữ, đôi khi so sánh với truyện các nơi khác theo lối của giới nghiên cứu châu Âu.
Một năm sau, ông in tập Contes tjames (truyện Chăm), một trong những bộ truyện kể của người Chăm sớm nhất được dịch sang ngôn ngữ châu Âu. Với người tìm hiểu huyền sử và truyện kể ngoài người Kinh, đây là chi tiết đáng nhớ: truyện Chăm được đưa lên trang in gần như cùng lúc với truyện Việt.
Những người cùng thời
| Người | Vùng làm việc | Đóng góp chính về truyện kể |
|---|---|---|
| A. Landes | Nam Kỳ | Contes et légendes annamites (1886), Contes tjames (khoảng 1887) |
| Gustave Dumoutier | Bắc Kỳ | Les légendes historiques de l'Annam et du Tonkin (khoảng 1887), các ghi chép về ca dao, tín ngưỡng, di tích |
| Étienne Aymonier | Nam Kỳ, Cao Miên, vùng Chăm | Văn bản Khmer, bia ký và truyền thuyết lịch sử người Chăm |
| Abel des Michels | Giảng dạy ở Paris | Dịch văn chương Nôm và một số truyện cười quốc ngữ sang tiếng Pháp |
Gustave Dumoutier ở Bắc Kỳ
Dumoutier làm trong ngành giáo dục ở Bắc Kỳ, quan tâm cả khảo cổ lẫn văn hoá dân gian. Khác Landes, ông chú ý nhiều đến truyền thuyết lịch sử gắn với đền miếu, di tích vùng châu thổ sông Hồng, tức là đúng lớp chuyện gần với huyền sử. Ông cũng ghi chép ca dao, tín ngưỡng dân gian và khảo sát một số di tích cổ. Các ghi chép của ông giúp thấy nhiều truyền thuyết ở Bắc Kỳ cuối thế kỷ 19 được kể ra sao ngay tại nơi có đền thờ.
Étienne Aymonier với văn bản Chăm và Khmer
Aymonier là một trong những người Pháp đầu tiên nghiên cứu nghiêm túc tiếng Khmer và tiếng Chăm, sưu tầm văn bản, khảo sát bia ký. Ông ghi lại các truyền thuyết lịch sử người Chăm như một phần trong công việc dựng lại lịch sử Champa. Đến nay, giới nghiên cứu vẫn dùng tư liệu của ông, kèm sự thận trọng vì nhiều cách đọc của ông đã được người sau điều chỉnh. Danh mục Huyền sử Chăm & Khmer của wiki này kể từng truyện cụ thể.
Cái được và cái lệch của những bộ sưu tầm này
Cái được
- Một lát cắt thời gian: chúng cho biết truyện được kể thế nào ở một thời điểm cụ thể, trước những biến đổi lớn của thế kỷ 20.
- Dị bản: nhiều truyện có chi tiết khác với bản quen thuộc hôm nay. So sánh giúp thấy truyện thay đổi theo thời gian, theo vùng.
- Truyện của các dân tộc khác: truyện Chăm, Khmer được ghi lại sớm, trong khi các tuyển tập tiếng Việt về truyện các dân tộc phải đến nửa sau thế kỷ 20 mới nhiều.
Cái lệch
- Qua lớp phiên dịch: người kể thường là thông ngôn, thư ký, người giúp việc; người Pháp ghi lại qua tiếng Pháp. Mỗi lớp chuyển ngữ là một lớp lọc.
- Người kể không có tên: hiếm khi ghi rõ ai kể, kể ở đâu, khi nào. Theo chuẩn điền dã hiện đại, đó là thiếu sót lớn.
- Cái nhìn của kẻ cai trị: lời giới thiệu, chú thích đôi khi mang định kiến về "người bản xứ", coi truyện kể như bằng chứng cho một "tính cách dân tộc" do người ngoài gán. Đọc hôm nay cần tách tư liệu khỏi lời bình.
- Chọn lọc theo sở thích người ghi: truyện ma, truyện lạ, truyện về phong tục khác thường dễ được chọn hơn vì hợp gu người đọc châu Âu.
Từ thế kỷ 19 sang thế kỷ 20
Năm 1900, Trường Viễn Đông Bác cổ (EFEO) được lập với tên gọi chính thức, trụ sở về sau đặt ở Hà Nội. Từ đó, việc nghiên cứu truyện kể, tín ngưỡng, văn bản cổ ở Đông Dương đi vào khuôn khổ học thuật hơn, với tập san riêng và đội ngũ chuyên môn. Những bộ sưu tầm của Landes, Dumoutier, Aymonier thuộc về giai đoạn "tiền học thuật" ấy: nhiệt tình, rộng, nhưng chưa có phương pháp chặt chẽ.
Song song, người Việt bắt đầu tự sưu tầm truyện của mình bằng chữ quốc ngữ: Trương Vĩnh Ký từ năm 1866, rồi đến đầu thế kỷ 20 là Nguyễn Văn Ngọc, và sau đó là Nguyễn Đổng Chi với bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam. Các bài khác trong danh mục này đi tiếp con đường ấy.
Góc nhìn hôm nay: đọc và tra ở đâu
Nhiều sách và tập san Pháp thời này đã được số hoá trên các thư viện số của Pháp như Gallica (Thư viện Quốc gia Pháp), có thể đọc trực tuyến nếu biết tiếng Pháp; tìm theo tên tác giả và tên sách. Ở Việt Nam, Thư viện Quốc gia ở Hà Nội và Thư viện Khoa học Tổng hợp ở Thành phố Hồ Chí Minh giữ nhiều ấn phẩm thời Pháp thuộc.
Một cách đọc bổ ích cho người làm văn học dân gian: chọn một truyện quen trong Contes et légendes annamites, đặt cạnh bản của Nguyễn Văn Ngọc và bản trong Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam. Ghi lại những chỗ khác nhau về nhân vật, tình tiết, kết thúc. Bảng so sánh nhỏ ấy cho thấy rõ hơn mọi lời giảng rằng truyện cổ không có "bản gốc" duy nhất. Khi trích tư liệu Pháp thời này, nên ghi rõ "theo bản ghi của …" và tránh lặp lại những lời bình mang định kiến của người ghi.
Câu hỏi thường gặp
A. Landes là ai?
A. Landes (Antony Landes) là viên chức hành chính người Pháp ở Nam Kỳ cuối thế kỷ 19, học tiếng Việt và tiếng Chăm. Ông nổi tiếng với tập Contes et légendes annamites in năm 1886 và tập truyện Chăm Contes tjames in khoảng năm sau.
Contes et légendes annamites là sách gì?
Đây là bộ sưu tầm truyện cổ và truyền thuyết của người Việt do A. Landes ghi chép, dịch sang tiếng Pháp, in ở Sài Gòn năm 1886. Sách gồm nhiều loại truyện, từ cổ tích thần kỳ, truyện loài vật đến truyện cười, kèm chú thích về phong tục.
Ai là người Pháp sưu tầm truyền thuyết ở Bắc Kỳ?
Gustave Dumoutier là tên thường được nhắc. Ông làm trong ngành giáo dục ở Bắc Kỳ, ghi lại nhiều truyền thuyết lịch sử gắn với đền miếu vùng châu thổ sông Hồng và in tập Les légendes historiques de l'Annam et du Tonkin vào khoảng năm 1887.
Các bộ sưu tầm của người Pháp có đáng tin không?
Chúng là tư liệu quý vì ghi truyện sớm và có nhiều dị bản, nhưng đi qua lớp phiên dịch, thường không ghi người kể và đôi khi kèm lời bình mang định kiến thực dân. Nên dùng như một nguồn để so sánh, không coi là bản chuẩn.
Truyện Chăm được ghi chép từ khi nào?
Người Chăm có văn bản chép tay bằng chữ Chăm truyền thống từ lâu. Về việc dịch sang ngôn ngữ châu Âu, A. Landes và Étienne Aymonier là những người ghi chép, dịch truyện và truyền thuyết Chăm từ thập niên 1880.
