Thiên Nam ngữ lục: huyền sử Việt viết thành diễn ca lục bát chữ Nôm

Thiên Nam ngữ lục là một tác phẩm diễn ca lịch sử bằng chữ Nôm, viết theo thể lục bát, dài hơn tám nghìn câu, không rõ tác giả và thường được xếp vào khoảng cuối thế kỷ 17. Tác phẩm kể lịch sử nước Nam từ thời Hồng Bàng xuống các triều sau, nhưng điều làm nó đặc biệt là cách đưa huyền sử và truyện dân gian vào lời thơ tiếng Việt — kể nhiều hơn, sống động hơn hẳn phần chép khô gọn trong chính sử chữ Hán. Với người tìm hiểu huyền sử, đây là cây cầu giữa sách truyện của nho sĩ và lời kể của người bình dân.

Tên sách nói gì

"Thiên Nam" là trời Nam, cách người xưa gọi nước mình đặt cạnh "Bắc quốc". "Ngữ lục" là ghi lại lời nói. Ghép lại, tên sách có thể hiểu là "lời ghi chép về nước Nam". Điểm đáng chú ý nằm ở chữ "ngữ": đây là sách bằng tiếng nói của người Việt, ghi bằng chữ Nôm, chứ không phải bằng văn ngôn chữ Hán như các bộ sử triều đình.

Vào thời tác phẩm ra đời, chữ Hán vẫn là chữ của thi cử, công văn, sử sách. Chữ Nôm là chữ để viết những thứ gần với tiếng nói hằng ngày: truyện thơ, ca dao được ghi lại, văn tế, diễn ca. Chọn chữ Nôm và thể lục bát là chọn người đọc — hoặc đúng hơn là người nghe, vì những tác phẩm như thế thường được đọc to cho cả nhà, cả xóm.

Ai viết, viết khi nào

Tác phẩm không ghi tên tác giả. Việc định niên đại dựa vào nội dung (tác phẩm kể đến thời nào), cách gọi tên các triều, chữ kiêng huý và đặc điểm ngôn ngữ. Ý kiến phổ biến xếp nó vào khoảng cuối thế kỷ 17, thời Lê trung hưng; một số nhà nghiên cứu đưa ra mốc khác, nên khi trích dẫn nên ghi "khoảng".

Người viết hẳn là một nho sĩ thông thạo sử sách: cách sắp xếp theo triều đại, nhiều tên người tên đất khớp với Toàn thư và các sách truyện. Nhưng người ấy cũng gần gũi với lời kể dân gian, vì tác phẩm có những chi tiết không thấy trong các sách chữ Hán còn lại. Chuyện các chi tiết đó lấy từ đâu — từ truyền miệng, từ sách nay đã mất hay do tác giả thêm vào cho hấp dẫn — là câu hỏi giới nghiên cứu vẫn đang bàn từng trường hợp.

Dài bao nhiêu, kể những gì

Các bản thường được dẫn cho biết tác phẩm dài khoảng hơn 8.100 câu lục bát, xen một số bài thơ chữ Hán. Với độ dài ấy, đây là một trong những tác phẩm Nôm đồ sộ nhất còn lại từ trước thế kỷ 18.

Về nội dung, tác phẩm đi theo trật tự quen thuộc của sử biên niên: mở đầu bằng họ Hồng Bàng, qua Thục An Dương Vương, nhà Triệu, các thời Bắc thuộc và những cuộc khởi nghĩa, rồi tới các triều tự chủ. Khác chính sử ở chỗ phần huyền sử và truyện kể chiếm tỷ lệ lớn, được kể kỹ bằng lời thoại, cảnh, tình tiết. Nhiều truyện có trong Lĩnh Nam chích quái đều xuất hiện, có khi với chi tiết khác.

Thơ biến sử thành chuyện

Một đoạn Toàn thư có thể chỉ dài vài dòng: năm nào, ai làm gì. Khi vào lục bát, đoạn ấy thành một cảnh có nhân vật nói với nhau, có tả cảnh, có lời bình của người kể. Thể lục bát với vần lưng, vần chân dễ thuộc, dễ ngâm, giúp những câu chuyện về thời xa xưa đi vào trí nhớ người nghe. Đây chính là chỗ huyền sử được "dân gian hoá" thêm một lần nữa, sau khi đã được nho sĩ ghi vào sách.

Đặt cạnh các sách khác

Muốn thấy vị trí của Thiên Nam ngữ lục, đặt nó cạnh các văn bản cùng chở huyền sử:

Nhìn bảng, có thể thấy một đường đi: truyện kể dân gian → sách truyện chữ Hán → chính sử → diễn ca tiếng Việt quay lại với người nghe. Thiên Nam ngữ lục nằm ở chặng cuối ấy và là bản "phóng khoáng" nhất. Đại Nam quốc sử diễn ca hai thế kỷ sau, do Lê Ngô Cát soạn và Phạm Đình Toái nhuận sắc, ngắn gọn hơn và gần với chính sử hơn; bản chuyển sang chữ quốc ngữ của Trương Vĩnh Ký năm 1875 giúp nó được biết rộng.

Ngoài ra còn những tác phẩm diễn ca sử bằng Nôm khác, như Việt sử diễn âm mà nhiều nhà nghiên cứu xếp vào thế kỷ 16. Việc định niên đại và quan hệ giữa các văn bản này vẫn đang được bàn.

Giá trị với người đọc hôm nay

Với người tìm hiểu huyền sử

Tác phẩm cho thấy huyền sử Việt không đứng yên sau khi được chép vào Toàn thư. Nó tiếp tục được kể lại, mở rộng, tô thêm. Một chi tiết chỉ có ở Thiên Nam ngữ lục không nhất thiết "cổ" hơn hay "đúng" hơn bản trong sách chữ Hán; nó cho biết người thế kỷ 17 thích nghe chuyện ấy theo cách nào. Khi gặp ai đó dẫn một chi tiết huyền sử lạ, có thể hỏi: chi tiết ấy có trong Toàn thư, trong Lĩnh Nam chích quái, hay chỉ có trong diễn ca?

Với người học tiếng Việt và văn học

Là văn bản Nôm dài, tác phẩm là kho từ ngữ tiếng Việt thế kỷ 17, nhiều từ cổ nay không còn dùng. Các nhà nghiên cứu lịch sử tiếng Việt và văn học Nôm coi nó là tư liệu quan trọng. Nó cũng là một trong những tác phẩm cho thấy thể lục bát đã đủ sức gánh một câu chuyện dài trước khi có những truyện Nôm nổi tiếng thế kỷ 18–19.

Những giới hạn cần nhớ

• Văn bản Nôm chép tay qua nhiều đời, có chỗ chép sai, chép khác; các bản phiên âm có thể đọc một chữ Nôm theo nhiều cách.
• Tác giả là người kể chuyện, không phải sử gia khảo chứng; không thể dùng tác phẩm làm bằng chứng cho sự kiện.
• Tư tưởng của tác phẩm là của nho sĩ thời Lê trung hưng: đề cao trung hiếu, chính thống. Đọc phần huyền sử cần nhớ khung tư tưởng ấy.

Góc nhìn hôm nay: tìm đọc ở đâu

Bản gốc chữ Nôm hiện được lưu giữ trong kho sách Hán Nôm, chủ yếu ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm tại Hà Nội. Người đọc phổ thông nên tìm bản phiên âm chữ quốc ngữ có chú giải; bản do Nguyễn Lương Ngọc và Đinh Gia Khánh phiên chú là bản thường được dẫn. Khi đọc, nên giở song song phần Ngoại kỷ của Toàn thư để thấy cùng một sự việc được chép ngắn gọn ra sao và được kể thành thơ ra sao.

Một cách đọc dễ chịu là chọn một truyện quen — chẳng hạn một truyện thời Hùng vương mà mình đã biết từ sách giáo khoa — rồi tìm đoạn tương ứng trong diễn ca, đọc to lên. Nhịp lục bát sẽ cho thấy vì sao những chuyện này sống được trong trí nhớ của người không biết chữ suốt mấy trăm năm.