Ngoại kỷ là phần mở đầu của Đại Việt sử ký toàn thư, do Ngô Sĩ Liên soạn thêm khi hoàn thành bộ sử năm 1479, chép từ họ Hồng Bàng qua các thời Thục, Triệu và Bắc thuộc, trước khi tới phần Bản kỷ của các triều tự chủ. Ông đưa Hồng Bàng vào chính sử vì muốn lịch sử nước Đại Việt có một khởi đầu riêng, lâu đời ngang với phương Bắc — một nhu cầu rất mạnh sau hai mươi năm thuộc Minh. Nhưng ông cũng đặt phần ấy ở "ngoài" bản kỷ, như một cách nói: đây là gốc tích được truyền lại, không cùng hạng với phần sử có chứng cứ.
Trước năm 1479, sử Việt bắt đầu từ đâu
Bộ sử chính thức đầu tiên của người Việt mà ta biết là Đại Việt sử ký của Lê Văn Hưu, soạn thời Trần, hoàn thành năm 1272. Sách không còn nguyên vẹn, nhưng qua những gì được dẫn lại có thể biết nó bắt đầu từ Triệu Vũ Đế (Triệu Đà) và kết thúc ở cuối đời Lý. Nghĩa là với sử gia thời Trần, điểm khởi đầu của "nước ta" trong chính sử là nhà Triệu, không phải Hùng vương.
Không chỉ Lê Văn Hưu. Năm 1428, bài Bình Ngô đại cáo do Nguyễn Trãi soạn kể dòng các triều đại nước Nam cũng mở đầu bằng nhà Triệu, theo bản dịch quen thuộc:
Từ Triệu, Đinh, Lý, Trần bao đời gây nền độc lập
Cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên mỗi bên xưng đế một phương
Câu ấy cho thấy tới đầu thời Lê, giới trí thức vẫn coi nhà Triệu là mốc. Trong khi đó, các truyện về Hồng Bàng, Lạc Long Quân, Hùng vương đã sống trong dân gian và đã được chép vào các sách truyện như Lĩnh Nam chích quái; Việt sử lược thế kỷ 14 cũng đã nhắc Hùng vương. Chúng có mặt, nhưng nằm ngoài dòng chính sử.
Ngô Sĩ Liên và bộ sách năm 1479
Ngô Sĩ Liên đỗ tiến sĩ năm 1442, làm quan qua nhiều đời vua Lê. Thời Lê Thánh Tông, ông giữ chức trong Sử quán và được giao soạn quốc sử. Ông dựa vào bộ sử của Lê Văn Hưu và phần tục biên của Phan Phu Tiên (soạn thời Lê Nhân Tông, chép tiếp thời Trần và thời thuộc Minh), sửa chữa, bổ sung và thêm phần đầu mới. Kết quả là bộ Đại Việt sử ký toàn thư 15 quyển, hoàn thành năm 1479.
Bản do chính tay Ngô Sĩ Liên hoàn thành không còn lại nguyên dạng. Bộ Toàn thư ta đọc hôm nay là kết quả của các lần tục biên, hiệu đính ở thế kỷ 17, mà bản khắc in năm Chính Hoà thứ 18 (1697) là bản đầy đủ sớm nhất còn giữ được. Vì vậy, khi nói "Ngô Sĩ Liên chép thế này", cần nhớ có lớp chỉnh sửa của người đời sau phủ lên; giới nghiên cứu văn bản đã dành nhiều công để tách các lớp ấy, và vẫn còn chỗ chưa thống nhất.
Ngoại kỷ và Bản kỷ: hai chữ nói lên điều gì
Trong truyền thống sử học chữ Hán, "kỷ" là phần chép theo đời vua. Chia "ngoại" và "bản" là một lựa chọn có chủ ý.
| Ngoại kỷ | Bản kỷ | |
|---|---|---|
| Phạm vi | Từ họ Hồng Bàng, qua Thục An Dương Vương, nhà Triệu, các thời Bắc thuộc và những cuộc khởi nghĩa xen giữa | Các triều tự chủ từ thế kỷ 10 trở đi |
| Nguồn tư liệu | Sách truyện, dã sử, thư tịch Trung Hoa | Sử triều trước, văn thư triều đình, ghi chép đương thời |
| Mức độ chắc chắn | Thấp dần khi lùi về xa; phần Hồng Bàng gần như toàn truyền thuyết | Cao hơn, có thể đối chiếu |
| Thái độ của người chép | Ghi lại để giữ gốc tích, kèm lời bàn | Ghi như sử chính thống |
Đặt Hồng Bàng vào Ngoại kỷ vừa là tôn vinh vừa là dè dặt. Tôn vinh vì từ nay gốc tích ấy có chỗ trong quốc sử; dè dặt vì nó được xếp ra "ngoài", tách khỏi phần mà sử gia có thể chịu trách nhiệm về độ xác thực.
Hồng Bàng trong Ngoại kỷ được chép ra sao
Phần Hồng Bàng trong Toàn thư khá ngắn so với các phần sau. Sử gia đã chọn lọc từ các truyện kể để dựng nên một khung gồm mấy thành phần:
- Một dòng phả hệ nối tổ tiên người Việt với dòng dõi Thần Nông của truyền thuyết Trung Hoa, rồi tới Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân và các đời Hùng vương.
- Một niên đại: Kinh Dương Vương lên ngôi năm Nhâm Tuất, tương ứng 2879 TCN; họ Hồng Bàng kết thúc năm 258 TCN.
- Một bộ máy: nước Văn Lang chia làm 15 bộ, có Lạc tướng, Lạc hầu, con trai vua gọi là quan lang, con gái gọi là mỵ nương.
- Vài truyện kể được tóm lại, phần lớn có thể tìm thấy dạng đầy đủ hơn trong Lĩnh Nam chích quái.
Điều đáng chú ý là cách sắp xếp: chất liệu truyện kể được cắt gọt, đặt vào khuôn biên niên và phả hệ của sử học Nho giáo. Chuyện kỳ lạ không biến mất, nhưng được "đóng khung". Các truyện ấy đã được nhiều nơi khác kể lại kỹ; bài này chỉ quan tâm đến chuyện chúng được đưa vào sử như thế nào.
Vì sao Ngô Sĩ Liên làm vậy
Ngô Sĩ Liên không để lại một bài luận dài giải thích quyết định này, nên các lý do dưới đây là cách giới nghiên cứu thường đọc bối cảnh, không phải lời ông tự nói.
Sau hai mươi năm thuộc Minh
Từ 1407 đến 1427, Đại Việt bị nhà Minh đô hộ; nhiều sách vở bị thu, bị đốt. Thời Lê sơ là lúc dựng lại không chỉ nhà nước mà cả ý thức về một nền văn hiến riêng. Một quốc sử có khởi đầu lâu đời là một phần của việc dựng lại ấy.
Ngang hàng với phương Bắc
Mốc 2879 TCN và dòng dõi Thần Nông đặt nước Nam vào cùng thời với các đời vua thượng cổ của Trung Hoa. Ý tưởng "mỗi bên xưng đế một phương" đã có trong Bình Ngô đại cáo; Ngô Sĩ Liên kéo nó lùi về tận thuở đầu.
Tư liệu đã có sẵn
Thế kỷ 15 là lúc các sách truyện như Lĩnh Nam chích quái được chép, hiệu đính; Vũ Quỳnh hiệu đính sách này năm 1492. Truyện Hồng Bàng không phải do Ngô Sĩ Liên nghĩ ra; ông lấy từ một kho đã được giới nho sĩ biết đến.
Quan niệm Nho gia về gốc
Sử học Nho giáo coi trọng việc nêu rõ nguồn gốc dòng dõi. Một triều đại, một nước cần có "gốc" để từ đó nói về chính thống. Trong các lời bàn kèm theo phần Ngoại kỷ, sử thần giải thích nhiều chi tiết theo quan niệm đạo lý Nho gia thay vì gạt bỏ chúng.
Người đời sau đọc lại Ngoại kỷ
Quyết định của Ngô Sĩ Liên định hình cách người Việt kể về mình suốt năm thế kỷ, nhưng không phải ai cũng đồng tình hoàn toàn.
- Thế kỷ 16–17: các bộ sử và sử luận thời Lê như của Vũ Quỳnh, Lê Tung nhìn chung nối tiếp khung Hồng Bàng; các lần tục biên Toàn thư giữ nguyên phần Ngoại kỷ.
- Thế kỷ 18: Ngô Thì Sĩ trong Việt sử tiêu án bàn lại nhiều chỗ của sử cũ, trong đó có việc xếp nhà Triệu vào dòng chính thống, cho thấy giới sử gia đã bắt đầu tranh luận về phần đầu của quốc sử.
- Thế kỷ 19: bộ Khâm định Việt sử thông giám cương mục của Quốc sử quán triều Nguyễn tỏ ra dè dặt hơn hẳn với các chi tiết kỳ lạ, kèm nhiều lời chua, lời phê nghi ngờ.
- Thế kỷ 20: sách sử quốc ngữ, như Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim, kể lại thời Hồng Bàng theo Toàn thư nhưng nói thẳng là khó tin; sau đó khảo cổ học mở ra một nguồn tư liệu hoàn toàn khác về thời đại đồng thau.
Góc nhìn hôm nay: đọc Ngoại kỷ thế nào
Đọc Ngoại kỷ hôm nay không phải để tìm niên đại thật của thời Hùng vương, mà để hiểu cách người thế kỷ 15 nghĩ về đất nước mình. Có mấy gợi ý thực tế:
- Tìm bản dịch Toàn thư của nhóm dịch giả Viện Nghiên cứu Hán Nôm (in lần đầu thập niên 1980, tái bản nhiều lần), đọc kỹ phần "Phàm lệ" và các tờ biểu, lời tựa ở đầu sách trước khi đọc Ngoại kỷ.
- Đặt cạnh một bản dịch Lĩnh Nam chích quái: đánh dấu những đoạn Toàn thư lấy từ đó và những chỗ Toàn thư bỏ đi. Phần bị bỏ cho biết sử gia thấy điều gì là "quá" kỳ lạ.
- Đọc các lời bàn ký tên sử thần như những bài bình luận riêng — đó là chỗ thấy rõ quan điểm của người chép.
- Ở Hà Nội, khu Văn Miếu – Quốc Tử Giám có bia tiến sĩ, trong đó có bia khoa thi năm 1442, khoa Ngô Sĩ Liên đỗ; đứng trước bia là một cách nhắc mình rằng người chép huyền sử cũng là một người cụ thể, sống ở một thời cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Ngoại kỷ trong Đại Việt sử ký toàn thư là gì?
Ngoại kỷ là phần mở đầu của bộ Toàn thư, chép từ họ Hồng Bàng qua Thục, Triệu và các thời Bắc thuộc, trước phần Bản kỷ của các triều tự chủ. Ngô Sĩ Liên lập ra phần này khi hoàn thành bộ sử năm 1479.
Ai đưa thời Hồng Bàng vào chính sử Việt Nam?
Ngô Sĩ Liên, sử gia thời Lê Thánh Tông, là người đưa họ Hồng Bàng vào chính sử khi soạn Đại Việt sử ký toàn thư năm 1479. Trước đó, bộ sử của Lê Văn Hưu năm 1272 bắt đầu từ nhà Triệu.
Vì sao gọi là Ngoại kỷ mà không phải Bản kỷ?
Chữ "ngoại" cho thấy phần này được xếp ra ngoài dòng sử chính, do tư liệu chủ yếu là truyền thuyết và sách truyện, khó kiểm chứng. Đây vừa là cách tôn vinh gốc tích vừa là cách sử gia giữ sự dè dặt.
Đại Việt sử ký toàn thư bản đầy đủ sớm nhất là bản nào?
Bản khắc in năm Chính Hoà thứ 18, tức năm 1697, là bản đầy đủ sớm nhất còn giữ được. Bản này đã qua các lần tục biên, hiệu đính ở thế kỷ 17 nên không hoàn toàn là nguyên văn của Ngô Sĩ Liên.
Lê Văn Hưu có chép thời Hùng vương không?
Theo những gì được dẫn lại, Đại Việt sử ký của Lê Văn Hưu bắt đầu từ Triệu Vũ Đế, không chép họ Hồng Bàng. Thời Hùng vương chỉ đi vào chính sử từ bộ Toàn thư của Ngô Sĩ Liên.
