Thần thoại kể về thần linh và thuở trời đất, muôn loài mới hình thành. Truyền thuyết kể về con người và sự việc được coi là có thật trong quá khứ của một cộng đồng, có pha yếu tố kỳ lạ và thường gắn với một nơi chốn, một đền thờ cụ thể. Cổ tích kể về số phận những con người bình thường ở một thời "ngày xửa ngày xưa" không xác định, và người kể lẫn người nghe đều biết đó là truyện. Muốn phân biệt nhanh, hãy nhìn ba thứ: nhân vật chính là ai, chuyện xảy ra lúc nào, và người kể có tin chuyện là thật hay không.
Bảng phân biệt nhanh
Giới nghiên cứu văn học dân gian thế giới hay dùng cách chia của nhà nhân học Mỹ William Bascom, nêu trong một bài viết năm 1965 về các dạng truyện kể văn xuôi. Ông không phân loại theo nội dung, mà theo cách cộng đồng nhìn câu chuyện. Đặt cạnh cách dạy trong sách giáo khoa Ngữ văn Việt Nam, có thể tóm lại như sau:
| Tiêu chí | Thần thoại | Truyền thuyết | Cổ tích |
|---|---|---|---|
| Nhân vật chính | Thần, vị khổng lồ, tổ tiên siêu nhiên | Người được coi là có thật: vua, tướng, thủ lĩnh, người mở đất | Người thường: mồ côi, em út, người nghèo, cả con vật |
| Thời gian | Trước khi có thế giới như hôm nay | Quá khứ của cộng đồng, có khi gắn đời vua cụ thể | "Ngày xửa ngày xưa", không xác định |
| Không gian | Trời, đất, cõi khác | Nơi có thật: núi, sông, làng, đền | Bất cứ đâu |
| Người kể có tin không | Tin, thường coi là thiêng | Tin là có cốt lõi thật | Biết là truyện hư cấu |
| Câu hỏi truyện trả lời | Thế giới từ đâu ra | Cộng đồng mình từ đâu ra, ai có công | Người tốt có được đền đáp không |
| Dấu vết đi kèm | Nghi lễ, lời khấn cổ | Di tích, lễ hội, tên đất | Hầu như không |
Bảng này là khung để nhìn, không phải hàng rào. Phần sau cho thấy vì sao nhiều truyện đứng giữa hai ô.
Thần thoại: chuyện của thuở đầu tiên
Thần thoại trả lời những câu hỏi lớn nhất: vì sao trời cao đất thấp, vì sao có mặt trời mặt trăng, vì sao loài người nói nhiều thứ tiếng. Nhân vật của nó không phải người, hoặc là người nhưng có tầm vóc vũ trụ. Thời gian của nó là "trước khi mọi thứ thành như bây giờ".
Kho thần thoại của người Kinh còn lại khá ít và rời rạc; nhiều truyện như Thần Trụ Trời chỉ được ghi lại vào thế kỷ 20 từ lời kể. Các dân tộc khác lại giữ được những áng dài: người Mường có Đẻ đất đẻ nước, nhiều dân tộc phía Bắc và Tây Nguyên có truyện con người ra từ quả bầu sau nạn nước lớn. Wiki này không kể lại các truyện ấy vì đã có chỗ khác trong hệ viết kỹ; ở đây chỉ dùng chúng làm ví dụ cho thể loại.
Đặc điểm dễ nhận: thần thoại thường gắn với nghi lễ. Nhiều đoạn chỉ được đọc, hát trong dịp lễ, bởi người có vai trò riêng trong cộng đồng. Khi được chép ra sách, nó mất bối cảnh ấy, nên người đọc hôm nay dễ tưởng đó chỉ là "truyện cho trẻ con".
Truyền thuyết: chuyện có địa chỉ
Truyền thuyết khác thần thoại ở chỗ nhân vật đã là người, và khác cổ tích ở chỗ người ấy có tên, có quê, có đền thờ. Sách giáo khoa Việt Nam hay nói truyền thuyết có "cốt lõi lịch sử": có thể có một con người, một cuộc chống giặc, một lần mở đất thật ở phía sau, nhưng lời kể đã phủ lên đó những chi tiết thần kỳ.
Dấu hiệu chắc nhất của truyền thuyết là nó luôn có "địa chỉ". Kể xong, người kể chỉ tay: dấu chân ở hòn đá kia, cái giếng ở đầu làng này, ngày hội tháng Giêng là để nhớ việc ấy. Ở Tây Bắc, người Thái kể về những thủ lĩnh mở mường, có lời kể chỉ ra cả cánh đồng, con suối gắn với từng chặng. Người Tày, Nùng ở Cao Bằng có những lời kể về Nùng Trí Cao — một nhân vật có thật trong sử sách thế kỷ 11 — trong đó phần phép lạ thuộc về truyền thuyết.
Truyền thuyết và lịch sử
Chính vì có "cốt lõi lịch sử", truyền thuyết dễ bị đọc nhầm thành sử. Nguyên tắc an toàn là: truyền thuyết cho biết cộng đồng nhớ về quá khứ thế nào, chứ không trực tiếp cho biết quá khứ đã diễn ra thế nào. Khi một truyền thuyết được sử gia đưa vào sách sử chính thức, nó bước sang một lớp khác mà ta gọi là huyền sử — bài "Huyền sử là gì" trong danh mục này bàn riêng chuyện đó.
Cổ tích: chuyện của người bình thường
Cổ tích không cần tên đất, không cần đền thờ. Nhân vật là anh mồ côi, cô em út, người nghèo bị anh em giàu ức hiếp, con vật nhỏ thắng con vật lớn. Truyện bắt đầu bằng "ngày xưa" và kết thúc thường có hậu: người hiền được đền đáp, kẻ ác bị trừng trị. Người kể không đòi ai tin là thật.
Sách giáo khoa và giáo trình văn học dân gian Việt Nam thường chia cổ tích thành ba nhóm:
- Cổ tích thần kỳ: có phép lạ, vật báu, nhân vật trợ giúp siêu nhiên — Tấm Cám, Thạch Sanh là ví dụ quen.
- Cổ tích sinh hoạt: ít hoặc không có phép lạ, xoay quanh chuyện gia đình, làng xóm, mưu trí.
- Cổ tích loài vật: nhân vật là con vật, thường giải thích một đặc điểm của loài hoặc gửi một bài học.
Truyện mồ côi đặc biệt phổ biến ở các dân tộc thiểu số. Ở Tây Nguyên, người mồ côi nghèo nhất buôn thường là nhân vật được trời giúp; ở người H'Mông, người Dao, chàng mồ côi cũng là nhân vật quen thuộc. Mô-típ chung ấy là lý do các nhà nghiên cứu thường làm bảng "khảo dị" so một truyện Việt với truyện cùng kiểu của các dân tộc và các nước.
Bảng tra kiểu truyện quốc tế
Để so sánh cổ tích giữa các nền văn hoá, giới nghiên cứu dùng hệ thống phân loại kiểu truyện Aarne – Thompson, bản cập nhật năm 2004 của Hans-Jörg Uther nên thường gọi là ATU. Mỗi kiểu truyện có một mã số; chẳng hạn kiểu cô gái bị dì ghẻ hành hạ được vật thần giúp đỡ là nhóm có bản Cinderella của châu Âu và Tấm Cám của Việt Nam. Bảng tra này giúp thấy truyện của mình nằm trong một mạng lưới lớn, nhưng cũng dễ khiến người đọc quên rằng mỗi bản địa phương có chi tiết và ý nghĩa riêng.
Những truyện đứng giữa hai ô
Thực tế, nhiều truyện không chịu nằm gọn trong một ô. Có mấy trường hợp thường gặp:
- Thần thoại bị "lịch sử hoá": một nhân vật vốn là thần tự nhiên được kể lại thành người sống dưới một đời vua cụ thể. Sách giáo khoa xếp Sơn Tinh – Thuỷ Tinh vào truyền thuyết vì truyện gắn với đời Hùng vương, dù bản chất cuộc giao tranh giữa núi và nước rất gần thần thoại.
- Truyền thuyết bị "cổ tích hoá": khi rời khỏi vùng có đền thờ, câu chuyện mất địa chỉ, nhân vật mất tên, chỉ còn "ngày xưa có một người…".
- Truyện kể lồng trong sử thi, truyện thơ: sử thi Tây Nguyên có đoạn mang dáng thần thoại (nhân vật lên trời, gặp thần), có đoạn rất đời thường. Truyện thơ Thái, Tày, Mường mượn cốt cổ tích nhưng kể bằng thơ dài.
- Sự tích: loại truyện giải thích nguồn gốc một vật, một phong tục, một tên đất. Tuỳ nhân vật và cách kể, sự tích có thể nghiêng về truyền thuyết hoặc cổ tích.
Vì vậy, khi một đề kiểm tra hỏi "truyện này thuộc thể loại gì", câu trả lời tốt nhất là nêu thể loại kèm lý do dựa trên nhân vật, thời gian và thái độ người kể, và nếu truyện có nét của thể loại khác thì nói luôn.
Còn sử thi và truyện thơ thì sao
Hai thể loại này hay bị lẫn với ba thể loại trên, nhưng tiêu chí khác hẳn: chúng được phân biệt chủ yếu theo hình thức. Sử thi là tác phẩm tự sự rất dài, được hát kể trong nhiều đêm, xoay quanh người anh hùng và cộng đồng — ở Tây Nguyên có khan của người Ê Đê, hơmon của người Ba Na, ot nrông của người M'nông. Truyện thơ là tự sự bằng thơ, chủ đề thường là tình yêu và thân phận, phổ biến ở người Thái, Tày, Mường; Tiễn dặn người yêu của người Thái là ví dụ nổi tiếng. Wiki này có danh mục riêng cho từng thể loại.
Góc nhìn hôm nay: học và tìm đọc thế nào
Với học sinh, cách nhớ gọn nhất là ba câu: thần thoại hỏi "thế giới từ đâu ra", truyền thuyết hỏi "cộng đồng mình từ đâu ra", cổ tích hỏi "người tốt có được đền đáp không". Kèm theo đó là thói quen tìm "địa chỉ" của truyện: có đền, có lễ hội, có tên đất thì nghiêng về truyền thuyết.
Muốn đọc sâu hơn, giáo trình Văn học dân gian Việt Nam do Đinh Gia Khánh chủ biên (NXB Giáo dục, tái bản nhiều lần) là sách nền, có chương riêng cho từng thể loại. Bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi có phần mở đầu bàn về khái niệm cổ tích và gom cả truyện của nhiều dân tộc. Đi thực tế thì ghé một ngôi đền làng vào ngày hội, nghe người già kể về vị được thờ — đó là truyền thuyết đang sống, thứ không cuốn sách nào chép lại được trọn.
Câu hỏi thường gặp
Thần thoại và truyền thuyết khác nhau thế nào?
Thần thoại kể về thần linh và thuở hình thành thế giới, thời gian ở trước lịch sử. Truyền thuyết kể về con người và sự việc được coi là có thật trong quá khứ của cộng đồng, có yếu tố kỳ lạ và thường gắn với địa danh, đền thờ, lễ hội cụ thể.
Truyền thuyết và cổ tích khác nhau ở điểm nào?
Truyền thuyết có nhân vật mang tên, gắn với nơi chốn và được người kể tin là có cốt lõi thật. Cổ tích kể về người bình thường ở thời gian không xác định, người kể và người nghe đều biết là truyện hư cấu, thường kết thúc có hậu.
Sơn Tinh – Thuỷ Tinh là thần thoại hay truyền thuyết?
Sách giáo khoa Ngữ văn xếp Sơn Tinh – Thuỷ Tinh vào truyền thuyết vì truyện gắn với đời Hùng vương. Tuy vậy, cuộc giao tranh giữa thần núi và thần nước mang dáng thần thoại rõ, nên đây là ví dụ hay về truyện đứng giữa hai thể loại.
Cổ tích có mấy loại?
Giáo trình văn học dân gian Việt Nam thường chia cổ tích thành ba nhóm: cổ tích thần kỳ, cổ tích sinh hoạt và cổ tích loài vật. Cách chia này dựa trên vai trò của yếu tố kỳ ảo và loại nhân vật chính.
Sử thi có phải là truyền thuyết không?
Không hẳn. Sử thi được phân biệt chủ yếu theo hình thức: tác phẩm tự sự rất dài, hát kể nhiều đêm, xoay quanh người anh hùng. Bên trong sử thi có thể có yếu tố thần thoại lẫn đời thường, nên nó được xếp thành một thể loại riêng.
