Huyền sử là phần quá khứ xa xưa nhất của một cộng đồng, được kể bằng truyền thuyết nhưng lại được chép vào sách sử như chương mở đầu. Nó khác lịch sử vì không có chứng cứ đương thời để kiểm; nó khác truyền thuyết vì đã được sắp thành dòng niên đại, thế phả và được sử gia, triều đình thừa nhận là "gốc". Thời Hồng Bàng – Văn Lang trong Đại Việt sử ký toàn thư là ví dụ quen thuộc nhất của người Việt.
Chữ "huyền sử" nói gì
"Huyền" là sâu xa, mờ tối, khó thấy tận đáy. Ghép với "sử", chữ này gọi đúng tính chất nửa sáng nửa tối của lớp chuyện ấy: có tên vua, có tên nước, có năm tháng, nhưng càng soi kỹ càng thấy mờ. Trong sách báo tiếng Việt thế kỷ 20, người ta quen gọi thời Hồng Bàng là "thời đại huyền sử" hay "thời kỳ truyền thuyết" để tách nó khỏi phần sử có văn bản đối chiếu được.
Huyền sử không phải là "sử sai". Nó là một loại văn bản có chức năng riêng: trả lời câu hỏi "chúng ta từ đâu ra" bằng ngôn ngữ của truyện kể. Người xưa chép nó vào sách không vì ngây thơ, mà vì một cộng đồng cần có điểm khởi đầu được kể ra thành lời. Đọc huyền sử đúng cách là hỏi nó nói gì về người đã kể và người đã chép, chứ không chỉ hỏi chuyện có thật hay không.
Ba lớp khác nhau: sử liệu, truyền thuyết, khảo cổ
Khi bàn về thời xa xưa, cần tách ba lớp tư liệu. Gộp chúng làm một là nguồn gốc của phần lớn tranh cãi vô ích.
| Lớp | Gồm những gì | Kiểm chứng thế nào | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Sử liệu | Văn bản viết gần thời sự kiện: bia, chiếu chỉ, sử biên niên, ghi chép của nước láng giềng | So các nguồn độc lập với nhau, xét niên đại văn bản | Thư tịch Trung Hoa nhắc Lạc hầu, Lạc tướng; bia ký Champa |
| Truyền thuyết | Lời kể truyền miệng về người và việc xưa, có yếu tố kỳ lạ, gắn với địa danh, đền miếu, lễ hội | Không kiểm như sự kiện; nghiên cứu như văn hoá: ai kể, kể ở đâu, có mấy dị bản | Truyện trong Lĩnh Nam chích quái, lời kể quanh các đền làng |
| Khảo cổ | Di chỉ, mộ táng, đồ vật, dấu vết cư trú | Định niên đại bằng địa tầng và phương pháp khoa học | Văn hoá Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn |
Huyền sử nằm ở chỗ giao nhau: chất liệu là truyền thuyết, nhưng hình thức là sử biên niên. Khảo cổ thì nói một tiếng nói khác hẳn. Nó cho thấy vùng trung du và đồng bằng Bắc Bộ có những cộng đồng nông nghiệp, biết đúc đồng, tổ chức xã hội ngày càng phức tạp trong thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên. Nó không cho biết tên vua, cũng không xác nhận con số "mười tám đời". Hai tiếng nói ấy có thể bổ sung cho nhau, nhưng không thay được nhau.
Huyền sử Việt thành hình qua từng chặng sách
Lớp huyền sử mà người Việt học từ nhỏ không có ngay một lúc. Nó dày lên qua nhiều tầng ghi chép, mỗi tầng thêm một ít và sắp lại một ít.
- Lời kể truyền miệng ở làng xã, quanh các đền thờ — không có niên đại, nhiều dị bản.
- Thư tịch Trung Hoa thời cổ trung đại nhắc đến ruộng Lạc, Lạc vương, Lạc hầu, Lạc tướng ở Giao Chỉ. Việc chữ "Hùng" trong sách Việt có phải do chép nhầm từ chữ "Lạc" (hai chữ Hán có nét gần nhau) hay không vẫn còn tranh luận.
- Việt sử lược (thế kỷ 14) đã nhắc Hùng vương và con số mười tám đời.
- Các sách chép truyện như Lĩnh Nam chích quái (thường gán cho Trần Thế Pháp, được Vũ Quỳnh hiệu đính năm 1492) gom truyện kể thành văn bản chữ Hán, sắp thành hệ thống.
- Đại Việt sử ký toàn thư do Ngô Sĩ Liên hoàn thành năm 1479 đưa họ Hồng Bàng vào phần Ngoại kỷ, gắn năm Nhâm Tuất 2879 TCN làm điểm khởi đầu.
- Sách quốc ngữ và sách giáo khoa thế kỷ 20 kể lại theo Toàn thư, kèm lời bàn hoài nghi hoặc trân trọng tuỳ người viết.
Thứ tự này đáng nhớ: phần "cổ nhất" về nội dung lại được chép vào chính sử khá muộn. Đó là đặc điểm chung của huyền sử ở nhiều nơi. Danh mục này có bài riêng về Ngoại kỷ của Toàn thư, về Thiên Nam ngữ lục và về cách Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim kể thời Hồng Bàng — mỗi bài đi sâu một chặng.
Những con số tượng trưng
Dấu hiệu dễ nhận nhất của huyền sử là con số. Toàn thư đặt Kinh Dương Vương lên ngôi năm 2879 TCN và kết thúc họ Hồng Bàng năm 258 TCN. Phép tính đơn giản cho thấy quãng ấy dài 2.622 năm, chia cho mười tám đời vua thì mỗi đời trung bình khoảng 145 năm. Trần Trọng Kim đã làm đúng phép tính này trong Việt Nam sử lược hơn một trăm năm trước để nói rằng khó tin. Đây là con số của sách cũ, mang ý nghĩa "rất lâu đời", không phải niên đại khoa học.
Năm khởi đầu được chọn cũng có dụng ý. Sử gia trung đại hay đặt mốc của nước mình ngang hàng với các đời vua thượng cổ của Trung Hoa, như một cách nói "nước ta có gốc riêng, không kém ai". Vì vậy khi gặp những con số kiểu này, người đọc nên hỏi "vì sao người chép chọn con số đó", thay vì hỏi "con số đó đúng hay sai".
Huyền sử ở nơi khác cũng vậy
Triều Tiên có Dangun (Đàn Quân), được chép đầu tiên trong Samguk yusa thế kỷ 13; mốc 2333 TCN xuất hiện về sau trong sách sử thế kỷ 15. Nhật Bản có Thần Vũ (Jimmu), ngày lập quốc năm 660 TCN theo Nihon shoki soạn năm 720 — giới sử học không coi đó là niên đại thật. La Mã có Romulus và năm 753 TCN, con số do học giả La Mã tính ngược nhiều thế kỷ sau. Cùng một kiểu: chuyện được kể trước, năm tháng được gắn sau. Danh mục Huyền sử lập quốc châu Á của wiki này có bài riêng cho từng truyện.
Huyền sử không chỉ của người Kinh
Nhiều dân tộc ở Việt Nam có lớp kể về gốc gác của mình, có khi tự ghi bằng chữ riêng. Người Thái ở Tây Bắc có Quắm tố mướng — loại sách kể chuyện lập bản mường, chép bằng chữ Thái cổ, nối tên các đời thủ lĩnh với những truyện kỳ lạ thuở mở đất. Người Chăm có truyền thuyết hai thị tộc Cau và Dừa, có trường ca chép tay bằng chữ Chăm truyền thống. Về cấu trúc, đó cũng là huyền sử: truyện kể được sắp vào dòng thời gian của một cộng đồng.
Điểm khác là những văn bản này ít khi đi vào chính sử của triều đình phong kiến người Việt; chúng sống trong cộng đồng, trong tay các thầy cúng, người biết chữ của bản mường, rồi đến thế kỷ 20 mới được các nhà nghiên cứu dịch và in. Các danh mục Huyền sử lập bản mường và Huyền sử Chăm & Khmer kể từng truyện cụ thể.
Đọc một đoạn huyền sử: bốn câu hỏi
Đứng trước bất kỳ đoạn huyền sử nào, dù trong Toàn thư hay trong một tập truyện kể dân tộc, có thể đặt bốn câu hỏi để đọc cho tỉnh táo:
- Văn bản này viết năm nào, cách sự việc được kể bao xa? Một đoạn về thiên niên kỷ thứ ba trước Công nguyên mà chép vào thế kỷ 15 là cách nhau hơn bốn nghìn năm.
- Người chép lấy chuyện từ đâu? Từ sách trước, từ lời kể, hay tự suy? Sử gia trung đại đôi khi ghi rõ, đôi khi không.
- Có mấy dị bản? Nếu cùng một chuyện mà mỗi sách kể một kiểu, đó là dấu hiệu truyện còn sống trong dân gian trước khi bị "đóng" vào văn bản.
- Chuyện này phục vụ điều gì? Khẳng định dòng dõi, giải thích một phong tục, một tên đất, hay củng cố quyền của một dòng họ cầm quyền.
Bốn câu hỏi ấy không làm huyền sử mất giá trị. Ngược lại, chúng cho thấy huyền sử là tư liệu quý về tâm thức của người xưa — họ muốn nhớ về mình như thế nào.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm ở đâu
Muốn thấy tận mắt lớp khảo cổ, có thể đến Bảo tàng Lịch sử quốc gia ở Hà Nội, nơi trưng bày trống đồng, rìu, đồ gốm của các văn hoá thời đại đồng thau và sắt sớm. Ở Phú Thọ có Bảo tàng Hùng Vương gần khu di tích đền Hùng, trưng bày hiện vật khảo cổ vùng trung du. Bảo tàng Thanh Hoá có nhiều hiện vật văn hoá Đông Sơn, đặt theo tên di chỉ bên sông Mã được phát hiện từ năm 1924.
Muốn đọc văn bản, nên tìm bản dịch Đại Việt sử ký toàn thư của nhóm dịch giả Viện Nghiên cứu Hán Nôm (in lần đầu thập niên 1980, tái bản nhiều lần), đọc kỹ phần Ngoại kỷ và các lời bàn của sử thần. Đọc song song một bản dịch Lĩnh Nam chích quái sẽ thấy đoạn nào của chính sử lấy từ sách truyện. Với huyền sử các dân tộc, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội có phòng trưng bày và ấn phẩm giới thiệu văn hoá 54 dân tộc, là chỗ khởi đầu tốt trước khi tìm đến các tuyển tập văn học dân gian.
Còn một cách đơn giản hơn: lần sau nghe ai nói "theo lịch sử thì…", hãy hỏi lại lịch sử ấy nằm ở lớp nào — bia đá, sách chép truyện hay lời kể ở đền. Câu hỏi đó là toàn bộ khác biệt giữa sử và huyền sử.
Câu hỏi thường gặp
Huyền sử là gì?
Huyền sử là lớp chuyện kể về thời xa xưa nhất của một cộng đồng, mang yếu tố truyền thuyết nhưng đã được chép vào sách sử như phần mở đầu, có tên vua, tên nước và niên đại. Thời Hồng Bàng trong phần Ngoại kỷ của Đại Việt sử ký toàn thư là ví dụ tiêu biểu ở Việt Nam.
Huyền sử khác lịch sử thế nào?
Lịch sử dựa trên tư liệu kiểm chứng được như văn bản đương thời, bia ký, nguồn nước ngoài và khảo cổ. Huyền sử dựa chủ yếu trên lời kể được chép muộn, không có nguồn đương thời để đối chiếu, và thường có những con số mang tính tượng trưng.
Huyền sử khác truyền thuyết ở điểm nào?
Truyền thuyết là thể loại truyện kể dân gian, sống bằng lời và có nhiều dị bản. Huyền sử là khi các truyền thuyết ấy được sắp thành dòng niên đại, thế phả và được sử gia hay triều đình đưa vào sách sử như gốc tích chính thức của cộng đồng.
Năm 2879 TCN có phải là năm lập nước thật không?
Không. Đây là con số được ghi trong Đại Việt sử ký toàn thư thế kỷ 15, mang ý nghĩa tượng trưng cho sự lâu đời. Khảo cổ học cho thấy các cộng đồng nông nghiệp, đúc đồng ở Bắc Bộ phát triển mạnh trong thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên, nhưng không xác nhận niên đại hay số đời vua trong sách cũ.
Vì sao người xưa đưa huyền sử vào chính sử?
Vì một cộng đồng cần câu trả lời cho câu hỏi "mình từ đâu ra" và cần khẳng định mình có gốc riêng, lâu đời. Sử gia trung đại chép huyền sử để nối dòng dõi và tôn vinh buổi đầu dựng nước, đồng thời thường thêm lời bàn cho biết họ cũng thấy nhiều chi tiết là kỳ lạ.
