Ải Lậc Cậc là người khổng lồ trong truyện kể của người Thái vùng Mường Lò, được báo chí địa phương dịch là "Bố khổng lồ": người có công khai thiên lập địa, mà dấu chân khi giao tranh với kẻ thù đã in thành cánh đồng Mường Lò. Có bản kể ông cùng vợ được Then (trời) sai xuống, dùng tay chân san đất làm nên các cánh đồng lớn ở Tây Bắc. Tư liệu về ông hiện chủ yếu là lời kể địa phương được báo chí ghi lại, chưa thấy một bản sưu tầm đầy đủ in thành sách; vì vậy bài này kể những gì đã được ghi và nói rõ chỗ còn trống.
Ải Lậc Cậc trong lời kể Mường Lò
Ở Mường Lò (thung lũng Nghĩa Lộ, nay thuộc Lào Cai), người già vẫn kể cho con cháu về Ải Lậc Cậc. Báo chí địa phương ghi lại ba ý chính:
- Ông là "bố khổng lồ", người có công tạo dựng trời đất cho vùng Tây Bắc.
- Khi ông giao tranh với kẻ thù, những bước chân khổng lồ nện xuống đất thành lòng chảo, nay là cánh đồng Mường Lò.
- Người viết báo coi ông là một dị bản của thần Trụ Trời trong truyện người Kinh.
Một bài viết gần đây ghi thêm lời kể khác: Ải Lậc Cậc và vợ là hai người khổng lồ cao hơn núi, được Then sai xuống mở đất hoang; họ chỉ dùng tay và chân mà san phẳng Mường Thanh, rồi mở tiếp Mường Lò, Mường Tấc để người trồng lúa. Trong cùng bài, một người cha kể với con rằng Ải Lậc Cậc là hình ảnh con trâu. Đó là cách hiểu riêng của người kể, không phải kết luận nghiên cứu.
Điều chưa biết
Chưa rõ kẻ thù của Ải Lậc Cậc là ai, ông có tên trong các văn bản chữ Thái như Quắm tố mướng hay không, truyện có ở các mường Thái khác ngoài Mường Lò hay không. Không nên bịa thêm để lấp chỗ trống. Người muốn tìm hiểu nên coi đây là một truyện đang chờ được sưu tầm kỹ.
Bốn cánh đồng lớn và chuyện người khổng lồ
Người Tây Bắc có câu xếp hạng các cánh đồng lòng chảo: nhất Thanh, nhì Lò, tam Than, tứ Tấc. Câu này giúp hiểu vì sao truyện khổng lồ lại gắn với chính những nơi ấy.
| Câu nói | Cánh đồng | Ngày nay | Trong truyện khổng lồ |
|---|---|---|---|
| Nhất Thanh | Mường Thanh | Lòng chảo Điện Biên | Có bản nói vợ chồng khổng lồ san phẳng nơi này đầu tiên |
| Nhì Lò | Mường Lò | Nghĩa Lộ, nay thuộc Lào Cai | Dấu chân Ải Lậc Cậc khi giao tranh |
| Tam Than | Mường Than | Vùng Than Uyên, Lai Châu | Chưa thấy ghi trong các bản kể đã công bố |
| Tứ Tấc | Mường Tấc | Vùng Phù Yên, Sơn La | Có bản nói được mở tiếp sau Mường Lò |
Giữa núi cao vực sâu, một lòng chảo rộng phẳng có ruộng nước là thứ quý nhất. Người xưa nhìn những cánh đồng ấy và cần một lời giải thích tương xứng với tầm vóc của chúng: chỉ có người khổng lồ mới đủ sức ấn núi xuống thành ruộng. Ở đây truyện kể làm việc mà địa lý học làm bằng ngôn ngữ khác: các lòng chảo Tây Bắc hình thành qua quá trình địa chất rất dài, cộng với phù sa của sông suối như Nậm Thia ở Mường Lò.
Người khổng lồ mở đất: một mô-típ rộng khắp
Ải Lậc Cậc không đứng một mình. Khắp vùng, nhiều cộng đồng có nhân vật to lớn đặt nền cho cảnh quan:
- Người Kinh: thần Trụ Trời đội trời, đắp núi; truyện này đã được kể ở nhiều nơi, chỉ cần nhắc để so sánh.
- Người Lào: cặp ông bà tổ được biết với tên Pu Nheu – Nha Nheu ở Luang Prabang, trong truyền thuyết gắn với việc chặt dây leo khổng lồ che khuất mặt trời; mặt nạ của hai ông bà còn xuất hiện trong dịp Tết Lào.
- Người Thái ở Mường Lò: Ải Lậc Cậc, với điểm nhấn là dấu chân thành ruộng.
Điểm chung của những nhân vật này: họ đến trước con người, làm cái việc nặng nhất là định hình đất đai, rồi rút lui để con người đến cày cấy. Điểm riêng của Ải Lậc Cậc là ông không chỉ dựng đất mà còn đánh nhau, và cánh đồng sinh ra từ chính cuộc giao tranh. Đó là cách nhìn của một vùng đất mà con người phải giành từng thửa ruộng.
Chữ "Ải" trong tên gọi
Trong tiếng Thái, ải thường dùng để gọi người con trai cả, người anh lớn, và hay đứng trước tên các nhân vật nam trong truyện kể. Phần còn lại của tên chưa thấy tư liệu giải nghĩa đáng tin; nên để nguyên, không đoán.
Ải Lậc Cậc giữa những truyện lập mường
Nếu xếp truyện kể Mường Lò theo trình tự thời gian trong lòng người nghe, có thể thấy ba lớp:
- Thời khổng lồ: Ải Lậc Cậc làm nên lòng chảo.
- Thời tổ tiên đến: Tạo Xuông, Tạo Ngần từ Mường Ôm, Mường Ai xuôi xuống khai phá cánh đồng ấy.
- Thời mở rộng: Lạng Chượng rời Mường Lò đi mở các mường phía tây.
Cách sắp này là sắp của người đọc hôm nay để dễ hiểu, không phải trình tự được ghi trong một văn bản cổ nào. Nhưng nó cho thấy vì sao truyện khổng lồ quan trọng: nó trả lời câu hỏi "đất này từ đâu có", trước cả câu hỏi "ai đến đây trước".
Cẩn thận với truyện kể mới
Ở nhiều điểm du lịch miền núi, chuyện kể địa danh có thể được thêm thắt gần đây để phục vụ khách. Với Ải Lậc Cậc, những gì ta có là lời kể của người địa phương qua báo chí, đáng tin ở chỗ người dân thật sự kể, nhưng chưa được đối chiếu với các bản sưu tầm cũ. Khi viết hay kể lại, nên ghi "theo lời kể ở Mường Lò" và đừng gọi đây là "truyền thuyết cổ nghìn năm" khi chưa có bằng chứng.
Góc nhìn hôm nay
- Đứng trên đồi nhìn xuống cánh đồng Mường Lò vào mùa lúa chín (nơi đây cấy hai vụ, nên hỏi trước lịch vụ của địa phương) để thấy vì sao người xưa nghĩ tới một bàn chân khổng lồ.
- Hỏi người già trong các bản Thái quanh Nghĩa Lộ: mỗi người có thể kể một kiểu. Nếu ghi âm, xin phép và ghi tên người kể, năm kể; đó là cách làm tư liệu cho người sau.
- Đọc thêm: các tuyển tập truyện cổ Thái và tổng tập văn học dân gian các dân tộc thiểu số Việt Nam của Viện Nghiên cứu Văn hoá; tìm mục truyện về nguồn gốc núi sông, đồng ruộng.
- So sánh: đặt Ải Lậc Cậc cạnh Trụ Trời và Pu Nheu – Nha Nheu để thấy cùng một câu hỏi về đất đai được trả lời theo ba cách.
Câu hỏi thường gặp
Ải Lậc Cậc là ai?
Ải Lậc Cậc là người khổng lồ trong truyện kể của người Thái vùng Mường Lò, được dịch là "Bố khổng lồ". Truyện kể dấu chân ông khi giao tranh với kẻ thù đã tạo nên cánh đồng Mường Lò.
Ải Lậc Cậc có phải là thần Trụ Trời không?
Một số người viết coi Ải Lậc Cậc là dị bản của thần Trụ Trời vì cùng là người khổng lồ dựng đất. Nhưng đây là hai truyện của hai cộng đồng khác nhau, và chi tiết dấu chân thành ruộng khi giao tranh là nét riêng của truyện Mường Lò.
Nhất Thanh, nhì Lò, tam Than, tứ Tấc nghĩa là gì?
Đây là câu xếp hạng bốn cánh đồng lòng chảo lớn của Tây Bắc: Mường Thanh (Điện Biên), Mường Lò (Nghĩa Lộ), Mường Than (Than Uyên) và Mường Tấc (Phù Yên). Truyện người khổng lồ gắn với chính những cánh đồng này.
Truyện Ải Lậc Cậc có trong sách nào?
Hiện truyện chủ yếu được biết qua lời kể địa phương do báo chí ghi lại, chưa thấy bản sưu tầm đầy đủ in thành sách được dẫn rộng rãi. Khi trích, nên ghi "theo lời kể ở Mường Lò".
Cánh đồng Mường Lò được hình thành thế nào?
Theo truyện kể, đó là dấu chân người khổng lồ. Theo địa lý học, các lòng chảo Tây Bắc hình thành qua quá trình địa chất lâu dài và được bồi đắp bởi phù sa sông suối như Nậm Thia.
