Cẩu chủa cheng vùa nghĩa là "chín chúa tranh vua", một truyền thuyết của người Tày ở Cao Bằng kể rằng Thục Phán, khi còn là cậu bé khoảng mười tuổi vừa nối ngôi cha ở nước Nam Cương, đã dùng mưu khiến chín chúa mường đang vây kinh thành phải chịu phục. Truyện được công bố rộng rãi từ năm 1963 và từ đó được dẫn nhiều trong cuộc bàn luận về nguồn gốc Thục Phán – An Dương Vương. Đây là truyện kể dân gian; việc dùng nó để xác định quê của Thục Phán đến nay vẫn còn tranh luận.
Nghĩa của tên truyện
Trong tiếng Tày, cẩu là chín, chủa là chúa, cheng là tranh, giành, vùa là vua. Tên truyện tóm luôn cốt truyện: chín ông chúa tranh ngôi vua. Truyện lưu truyền trong cộng đồng Tày, Nùng ở Cao Bằng, gắn với hàng loạt địa danh có thật quanh vùng Hoà An cũ.
Cốt truyện theo bản được giới thiệu phổ biến
Nước Nam Cương và vua Thục Chế
Vào cuối thời Hùng Vương, ở miền núi phía bắc có nước Nam Cương gồm mười mường, đóng đô ở Nam Bình, vùng Cao Bình (Cao Bằng ngày nay). Vua Thục Chế trị vì lâu năm; truyện nói tới sáu mươi năm, một con số đậm màu truyền thuyết. Khi Thục Chế mất, con trai là Thục Phán, khi ấy khoảng mười tuổi, lên nối ngôi.
Chín chúa vây thành
Chín chúa của chín mường còn lại không phục vua nhỏ tuổi, kéo quân đến vây kinh thành, đòi nhường ngôi. Thục Phán không đánh mà đề nghị: các chúa hãy thi tài, ai thắng thì ngôi vua thuộc về người đó.
Hai vòng thi và mỹ nhân kế
Vòng đầu là đấu võ, các chúa ngang sức, không ai thắng. Vòng sau, mỗi chúa nhận một việc phải làm xong trong ba ngày ba đêm. Thục Phán bí mật cho chín cô gái giỏi giang, xinh đẹp theo hầu từng chúa, khiến họ sao nhãng mà không ai hoàn thành đúng hạn. Không ai thắng, Thục Phán giữ ngôi, chín chúa quy phục.
Truyện kết thúc bằng việc Thục Phán, khi đã lớn, đem quân xuống đánh Văn Lang và lập nước Âu Lạc. Phần sau này là câu chuyện quen thuộc của sử sách và truyền thuyết người Kinh, không thuộc riêng truyện Tày.
Chín việc thi tài và dấu vết trên đất Cao Bằng
Điểm làm truyện này đặc biệt là mỗi việc thi gắn với một địa danh còn tên tới nay. Bảng dưới theo bản kể được báo Cao Bằng giới thiệu; tên các chúa có nhiều cách ghi, ở đây giữ như nguồn.
| Chúa | Việc thi | Dấu vết được kể lại |
|---|---|---|
| Nông Quang Thạc | Lấy trống đồng | Tổng Lằn (trống lăn), địa danh trên đường đèo, nơi trống được kể là lăn xuống; các bài báo ghi vị trí không giống nhau |
| Lý Kim Đán | Bắn trụi lá một cây đa | Cây đa cổ thụ ở Cao Bình |
| Đàm Viết Dũng | Làm một nghìn bài thơ | Không gắn địa danh |
| Hoàng Tiến Đạt | Nhổ mạ ở Phiêng Pha đem cấy ở Tổng Chúp | Hai cánh đồng Phiêng Pha và Tổng Chúp |
| Lương Ngọc Tặng | Đóng thuyền rồng | Khau Lừa (đồi Thuyền) |
| Lục Văn Thắng | Đẽo đá làm guốc | Đôi guốc đá khổng lồ ở Bản Thành |
| Lâm Tuyền Thượng, Hà Thanh Giang | Nung vôi, làm gạch xây thành | Thành Na Lữ bên sông Bằng được kể là bỏ dở |
| Trương Thiết Vận | Mài lưỡi cày thành kim | Không gắn địa danh |
Lưu ý: tên chúa trong bảng mang họ của người Tày đời sau (Nông, Hoàng, Lương, Đàm…), cho thấy truyện đã được kể lại và "cập nhật" qua nhiều thế hệ. Thành Na Lữ thường được các nhà nghiên cứu xếp vào lớp niên đại muộn hơn thời Thục Phán nhiều; việc gắn nó vào truyện là cách dân gian giải thích một công trình có sẵn.
Truyện được ghi lại như thế nào
Các tài liệu cho biết truyện được công bố năm 1963 trên tạp chí Nghiên cứu lịch sử, qua bài viết của nhà nghiên cứu Lã Văn Lô. Một số nguồn lưu ý bản gốc bằng tiếng Tày không còn giữ được, những gì ta đọc hôm nay là bản kể lại bằng tiếng Việt. Từ đó, nhiều bài báo, sách địa phương kể lại với chi tiết thêm bớt khác nhau.
Năm 2006, Hội nghị Thái học Việt Nam lần thứ tư họp ở Cao Bằng, nhiều nhà nghiên cứu đi thực địa và nhận xét truyền thuyết với các di tích ở vùng Hoà An cũ khá khớp nhau. Đó là một nhận xét về sự ăn khớp giữa truyện và địa danh, chưa phải bằng chứng khảo cổ cho từng tình tiết.
Thục Phán người Tày Cao Bằng hay người Ba Thục
Đây là chỗ cần nói rõ là còn tranh luận.
- Theo chính sử cũ: Đại Việt sử ký toàn thư chép An Dương Vương họ Thục, tên Phán, người Ba Thục. Nhiều nhà nghiên cứu hiện đại thấy khó tin vì Ba Thục ở rất xa.
- Theo hướng dựa vào truyện Tày: nhiều người cho rằng Thục Phán là thủ lĩnh một liên minh bộ lạc Tây Âu ở vùng núi phía bắc, và Cẩu chủa cheng vùa là ký ức dân gian về giai đoạn ông còn ở Cao Bằng. Hướng này được nhiều sách phổ thông chấp nhận.
- Chỗ cần thận trọng: truyện được ghi lại muộn, bản gốc tiếng Tày không còn, chi tiết đã đổi qua nhiều đời kể. Phải gạt yếu tố thần kỳ và yếu tố đời sau ra mới dùng được như tư liệu. Ở đây không có kết luận cuối cùng.
Cách đọc hợp lý: coi Cẩu chủa cheng vùa là bằng chứng rằng người Tày Cao Bằng từ lâu đã nhận Thục Phán là người của quê mình, và đó là một sự thật văn hoá đáng giá, bất kể kết luận lịch sử cuối cùng ra sao.
Một truyện về trí khôn, không phải sức mạnh
So với nhiều truyện lập nước dựa vào phép lạ hay sức khổng lồ, Cẩu chủa cheng vùa đề cao mưu trí của một đứa trẻ. Thục Phán không thắng bằng võ (vòng võ hoà), mà bằng cách đặt luật chơi và biết điểm yếu của đối thủ. Truyện cũng nói tới chuyện lao động: cấy lúa, đóng thuyền, nung vôi, xây thành. Các việc thi là những việc của một cộng đồng nông nghiệp miền núi, nên người nghe ngày xưa thấy ngay đó là chuyện của mình.
Góc nhìn hôm nay
- Đi Cao Bằng: vùng Hoà An cũ có các địa danh gắn với truyện như cánh đồng Tổng Chúp, Bản Thành, Khau Lừa, thành Na Lữ bên sông Bằng. Hỏi người địa phương trước, vì nhiều điểm không có biển chỉ dẫn.
- Đọc: các bài trên báo Cao Bằng về Thục Phán; sách phổ thông về thời Âu Lạc để thấy các quan điểm khác nhau. Khi trích, ghi "theo truyền thuyết Tày".
- Với học sinh: đây là ví dụ tốt để phân biệt ba lớp: chính sử (Toàn thư), truyền thuyết (Cẩu chủa cheng vùa) và khảo cổ (thành cổ, hiện vật). Mỗi lớp trả lời một loại câu hỏi khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Cẩu chủa cheng vùa là gì?
Cẩu chủa cheng vùa nghĩa là "chín chúa tranh vua", truyền thuyết của người Tày Cao Bằng về Thục Phán. Truyện kể cậu bé Thục Phán nối ngôi cha ở nước Nam Cương, dùng mưu thi tài và mỹ nhân kế khiến chín chúa mường phải quy phục.
Truyện Cẩu chủa cheng vùa được ghi lại khi nào?
Truyện được công bố năm 1963 trên tạp chí Nghiên cứu lịch sử, qua bài của Lã Văn Lô. Một số nguồn cho biết bản gốc bằng tiếng Tày không còn, nên ta chỉ có các bản kể lại bằng tiếng Việt.
Thục Phán có phải người Tày không?
Đây là vấn đề còn tranh luận. Toàn thư chép ông là người Ba Thục; nhiều nhà nghiên cứu hiện đại dựa vào truyền thuyết Tày và địa danh Cao Bằng cho rằng ông là thủ lĩnh Tây Âu ở vùng núi phía bắc, nhưng chưa có kết luận cuối cùng.
Nước Nam Cương ở đâu?
Theo truyền thuyết, Nam Cương gồm mười mường, kinh đô ở vùng Cao Bình, nay thuộc tỉnh Cao Bằng. Đây là tên nước trong truyện kể, chưa được xác nhận bằng khảo cổ.
Chín chúa trong truyện thi những gì?
Sau vòng đấu võ bất phân thắng bại, mỗi chúa phải làm một việc trong ba ngày ba đêm như lấy trống đồng, bắn trụi lá cây đa, cấy lúa, đóng thuyền, đẽo guốc đá, xây thành. Nhiều việc gắn với địa danh còn ở Cao Bằng.