Con khỉ và nữ quỷ núi đá: huyền sử nguồn gốc người Tây Tạng ở Yarlung

Huyền sử nguồn gốc người Tây Tạng kể rằng tổ tiên của họ là con của một con khỉ tu hành và một nữ quỷ núi đá (thường được dịch là "la sát nữ núi đá"). Hai bên kết duyên ở thung lũng Yarlung, sinh sáu đứa con; con cháu dần rụng đuôi, rụng lông, biết trồng lúa mạch và thành người. Truyện được chép trong các văn bản Phật giáo từ khoảng thế kỷ 12–14, và đi kèm một huyền sử thứ hai về vị vua đầu tiên Nyatri Tsenpo từ trời xuống.

Hai câu chuyện khởi đầu của Tây Tạng

Người Tây Tạng có hai truyện khởi nguồn khác nhau, đứng ở hai tầng:

Ghép hai truyện lại, người kể có một trình tự trọn vẹn: trước có dân, sau có vua. Cách này khác hẳn Nhật Bản hay Triều Tiên, nơi vua và dân cùng sinh ra từ một truyện.

Truyện con khỉ và nữ quỷ núi đá

Con khỉ tu trên núi

Theo các bản Phật giáo, có một con khỉ đã thụ giới, ngồi thiền trong hang trên núi Gongpori, gần Tsetang ở thung lũng Yarlung. Truyện cho biết con khỉ ấy là hoá thân của Bồ Tát Quán Thế Âm (tiếng Tạng: Chenrezig), vị Bồ Tát được người Tây Tạng coi là che chở xứ sở mình.

Lời cầu xin của nữ quỷ

Một nữ quỷ núi đá (tiếng Tạng: brag srin mo) tìm đến, xin con khỉ lấy mình làm vợ. Con khỉ từ chối vì đã giữ giới. Nàng nói nếu khỉ không nhận, nàng sẽ phải lấy một loài quỷ, sinh ra lũ con quỷ ăn thịt chúng sinh khắp xứ. Con khỉ khó xử, bèn đến hỏi ý Quán Thế Âm. Bồ Tát dạy rằng nên nhận lời, vì đây là duyên để sinh ra một dân tộc. Có bản kể thêm Độ Mẫu Tara cũng chúc phúc.

Sáu đứa con và những hạt giống

Khỉ và nữ quỷ sinh sáu đứa con. Các văn bản kể sáu đứa đến từ sáu cõi luân hồi, nên mỗi đứa một tính nết. Con khỉ đưa chúng vào rừng cây trái cho tự kiếm ăn. Vài năm sau trở lại, đàn con đã sinh sôi thành mấy trăm, cây trái hết, chúng đói khổ. Con khỉ lại đến hỏi Quán Thế Âm, được ban cho các hạt ngũ cốc, trong đó có lúa mạch. Con khỉ gieo hạt xuống đất, đàn con có cái ăn. Ăn ngũ cốc, chúng dần rụng đuôi, rụng lông, biết nói, và thành người.

Tính nết của người Tây Tạng

Các bản kết bằng một lời giải thích: từ người cha khỉ, người Tây Tạng được lòng từ bi, sự kiên nhẫn, niềm tin; từ người mẹ quỷ núi đá, họ mang tính nóng nảy, ham muốn, ganh đua. Đây là cách người xưa tự nói về chính mình, cả mặt tốt lẫn mặt xấu, không tô hồng.

Truyện được ghi vào sách khi nào

Không có bằng chứng cho thấy truyện con khỉ có từ thời vương quốc Tây Tạng thế kỷ 7–9. Các bản chi tiết đầu tiên nằm trong những văn bản Phật giáo xuất hiện từ khoảng thế kỷ 12 trở đi, tiêu biểu là bộ Mani Kabum (tập văn bản gắn với vua Songtsen Gampo nhưng được "phát hiện" và lưu hành muộn hơn nhiều) và bộ sử Gyalrab Salwai Melong (Tấm gương soi rõ dòng vua) năm 1368.

Điều này giải thích vì sao truyện mang màu Phật giáo đậm: con khỉ là Quán Thế Âm, nữ quỷ được giáo hoá, lúa mạch đến từ núi Tu Di. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng các tác giả Phật giáo đã khoác áo Phật giáo lên một truyện nguồn gốc dân gian có từ trước, gắn tổ tiên dân tộc với vị Bồ Tát che chở xứ sở. Truyện dân gian trước đó trông thế nào thì không còn văn bản để biết chắc.

Nyatri Tsenpo: vị vua đi xuống từ trời

Truyện thứ hai kể về vị vua đầu tiên. Một ngày nọ, những người chăn nuôi ở Yarlung thấy một người lạ đi xuống từ đỉnh núi Yarlha Shampo. Họ hỏi người ấy từ đâu tới, người ấy chỉ tay lên trời. Họ cho là người trời, bèn khiêng người ấy trên vai, trên cổ về làm vua. Tên gọi Nyatri Tsenpo thường được giải thích là "vị vua ngồi trên ngai cổ".

Truyện có nhiều phiên bản. Các bản Phật giáo đời sau kể ông là một hoàng tử Ấn Độ bị lưu đày, vượt Himalaya sang. Các bản cổ hơn và bản Bön giữ hình ảnh người từ trời xuống. Theo các bản kể, bảy vị vua đầu tiên khi mất đều theo một sợi dây trời (dmu thag) trở về trời, không để lại thi hài. Đến vua Drigum Tsenpo thì sợi dây bị cắt đứt, từ đó vua mới có lăng mộ dưới đất.

Chi tiết sợi dây trời là một trong những yếu tố cổ nhất của huyền sử Tây Tạng, có mặt trong các văn bản Tạng cổ tìm thấy ở hang Đôn Hoàng, trước khi Phật giáo phủ lên mọi truyện kể.

Từ huyền sử đến lịch sử Yarlung

• Huyền sử: khỉ và nữ quỷ sinh ra người; Nyatri Tsenpo xuống làm vua; bảy vua trời; Drigum Tsenpo cắt dây.
• Danh sách vua: nhiều đời vua tiếp theo của dòng Yarlung, có tên nhưng ít chuyện, khó kiểm.
• Lịch sử: thế kỷ 7, Songtsen Gampo thống nhất các vùng cao nguyên, lập một vương quốc mạnh, có chữ viết, có quan hệ với nhà Đường và Nepal. Các văn bản Tạng cổ ở Đôn Hoàng ghi biên niên khá chi tiết từ giai đoạn này.

Thung lũng Yarlung, nơi cả hai huyền sử đặt khởi điểm, đúng là quê của dòng vua đã thống nhất Tây Tạng. Huyền sử ở đây giữ lại một sự thật địa lý: vương quyền Tây Tạng lớn lên từ thung lũng này.

Góc nhìn hôm nay: những nơi gắn với truyện

• Tsetang: tên thị trấn thường được giải thích là "bãi chơi", gắn với chỗ đàn con khỉ nô đùa. Gần đó có núi Gongpori với hang được truyền là nơi con khỉ tu, và một khu ruộng được kể là thửa ruộng đầu tiên ở Tây Tạng.
• Yumbulakhang: toà tháp – cung nhỏ trên đỉnh đồi ở thung lũng Yarlung, được truyền là cung điện dựng cho Nyatri Tsenpo, tức "toà nhà đầu tiên của Tây Tạng". Công trình hiện nay đã được dựng lại nhiều lần.
• Bích hoạ: một số cung điện, tu viện ở Lhasa có bích hoạ vẽ truyện khỉ và nữ quỷ núi đá như chương đầu của lịch sử Tây Tạng.
• Đọc thêm: The Clear Mirror, bản dịch tiếng Anh của bộ Gyalrab Salwai Melong (McComas Taylor và Lama Choedak Yuthok, 1996), có đủ truyện con khỉ và truyện Nyatri Tsenpo.

Người đời nay hay đùa rằng người Tây Tạng "đã biết thuyết tiến hoá trước Darwin". Câu đùa vui, nhưng nên hiểu đúng: truyện con khỉ là truyện tôn giáo – dân gian về nguồn gốc, không phải một lý thuyết sinh học.

So với huyền sử Việt, điểm gặp là cặp đôi nguồn gốc gồm hai bên khác hẳn nhau: khỉ và quỷ núi đá, rồng và tiên. Điểm khác là ở Tây Tạng cặp đôi ở lại với nhau, còn Lạc Long Quân và Âu Cơ chia tay.