Con Rồng cháu Tiên và huyền sử lập quốc châu Á: giống, khác ở đâu

Đặt cạnh huyền sử lập quốc của Triều Tiên, Nhật Bản, Lào, Mông Cổ, Tây Tạng, truyện Con Rồng cháu Tiên giống họ ở ba điểm: tổ tiên có gốc thần, cha mẹ thuộc hai thế giới khác nhau, và niên đại lập nước là con số tượng trưng của sách cũ. Nó khác ở hai điểm hiếm gặp: thuỷ tổ sinh ra từ một bọc trăm trứng, và câu chuyện kết thúc bằng cuộc chia tay của cha mẹ chứ không bằng một cuộc chinh phục. Bài này gom các điểm giống và khác ấy thành bảng để dễ đối chiếu.

Nhắc lại truyện Việt trong vài dòng

Theo Lĩnh Nam chích quái và phần Ngoại kỷ của Đại Việt sử ký toàn thư, Lạc Long Quân, dòng thần nước, lấy Âu Cơ, người gốc núi. Âu Cơ sinh một bọc trăm trứng, nở ra trăm người con trai. Vì một bên thuộc nước, một bên thuộc núi, hai người chia tay: năm mươi con theo cha xuống biển, năm mươi con theo mẹ lên núi. Người con trưởng làm vua, hiệu Hùng Vương, đặt tên nước là Văn Lang. Truyện đã được kể kỹ ở nhiều nơi; bài này chỉ dùng nó làm mốc so sánh.

Bảng đối chiếu các huyền sử lập quốc

Nhìn bảng, có thể thấy truyện Việt nằm trong một "gia đình" rất rộng, nhưng có vị trí riêng.

Ba điểm giống nhau

Gốc thần, gốc trời hoặc gốc nước

Hầu hết các huyền sử lập quốc châu Á đặt thuỷ tổ ở chỗ gặp nhau giữa thế giới thần và thế giới người. Hwanung, Then, Amaterasu đều thuộc trời. Truyện Việt chọn nước: Lạc Long Quân thuộc dòng thần nước, con của Kinh Dương Vương và con gái Long Vương hồ Động Đình. Ý nghĩa chung: quyền làm vua đến từ một nơi cao hơn con người.

Cha mẹ thuộc hai thế giới

Trời – đất ở Triều Tiên, trời – núi – biển ở Nhật, khỉ – quỷ núi đá ở Tây Tạng, sói – hươu ở Mông Cổ, rồng – tiên ở Việt Nam. Huyền sử lập quốc thường kể sự ra đời của một dân tộc như cuộc hôn phối giữa hai thế giới khác nhau, và người con mang đủ phẩm chất của cả hai.

Niên đại tượng trưng

Một chi tiết thú vị: niên đại Kinh Dương Vương và niên đại Dangun được hai bộ sử định ra chỉ cách nhau sáu năm, cuối thế kỷ 15, và cả hai đều tính theo mốc các vua cổ Trung Hoa. Hai dân tộc láng giềng của Trung Hoa cùng lúc kéo khởi đầu của mình về ngang với thời vua Nghiêu, hoặc sớm hơn.

Điểm khác thứ nhất: bọc trăm trứng

Trong các huyền sử lập quốc ở bài này, chỉ truyện Việt kể thuỷ tổ sinh từ trứng. Nhưng nếu nhìn rộng ra châu Á, mô-típ trứng không hiếm, và gần nhất lại nằm ở Triều Tiên:

• Bak Hyeokgeose, người lập Tân La theo Samguk sagi và Samguk yusa, sinh ra từ một quả trứng lớn tìm thấy bên giếng.
• Jumong, người lập Cao Câu Ly, được mẹ là con gái thần sông sinh ra dưới dạng một quả trứng.
• Kim Suro của Kim Quan Già Da: theo phần Giá Lạc quốc ký trong Samguk yusa, sáu quả trứng vàng từ trời xuống, nở ra sáu cậu bé; Suro là người đầu, năm người kia làm vua năm nước Già Da khác.

Truyện Kim Suro đặc biệt gần với truyện Việt: nhiều trứng cùng lúc, nở ra nhiều người con, mỗi người làm thuỷ tổ một vùng. Khác là sáu và một trăm. Con số một trăm của truyện Việt gợi tới "Bách Việt", và chính Lĩnh Nam chích quái đã nói trăm người con là tổ của Bách Việt. Đó là ý của người chép sách, nên đọc như một lời giải thích của thời trung đại, không phải bằng chứng dân tộc học.

Điểm khác thứ hai: kết thúc bằng chia tay

Đây là chỗ truyện Việt đứng riêng nhất. Jimmu thắng trận rồi lên ngôi. Dangun lập nước rồi lên núi thành thần. Romulus giết em rồi lập thành. Khun Bulom chia đất cho con. Còn Lạc Long Quân và Âu Cơ thì xa nhau, vì "rồng ở nước, tiên ở núi", không thể sống chung lâu.

Tuy vậy, có một truyện láng giềng gần đến bất ngờ: truyện ông bà nội của Jimmu trong Kojiki. Hoori, người được gọi là "Sơn hạnh" (vận may của núi), lấy Toyotama-hime, con gái thần biển. Khi sắp sinh, nàng dặn chồng đừng nhìn. Chồng nhìn trộm, thấy nàng hiện nguyên hình một con vật biển khổng lồ (một dị bản trong Nihon shoki nói là rồng). Nàng xấu hổ, bỏ con lại, trở về biển, và cửa giữa đất liền với biển từ đó khép lại.

Đặt cạnh nhau: ở Việt Nam, cha thuộc biển (rồng), mẹ thuộc núi; ở Nhật, cha thuộc núi, mẹ thuộc biển (có bản là rồng). Cả hai cuộc hôn nhân núi – biển đều kết thúc bằng chia lìa, và đứa con của cuộc chia lìa ấy là tổ tiên của dòng vua. Giới nghiên cứu văn hoá dân gian từ lâu đã chú ý đến những truyện núi – biển như vậy ở ven biển Đông Á và Đông Nam Á; có học giả liên hệ với cư dân nói tiếng Nam Đảo và các cư dân ven biển cổ, nhưng nguồn gốc chung đến đâu thì còn tranh luận.

Huyền sử được ghi vào sách thế nào

Cách xếp của Ngô Sĩ Liên đáng được nhấn: ông chép Hồng Bàng nhưng để ở Ngoại kỷ, tức "phần ngoài". Đó là cách một sử gia thế kỷ 15 vừa giữ truyện tổ tiên, vừa ngầm báo rằng đây không cùng loại với phần sử có chứng cứ. Trong khi đó, Nihon shoki đặt Jimmu ngay vào dòng biên niên như mọi vị vua khác.

Góc nhìn hôm nay

• Ngày lễ: Việt Nam có Giỗ Tổ Hùng Vương ngày 10 tháng Ba âm lịch, là ngày nghỉ lễ chính thức từ năm 2007; Hàn Quốc có Gaecheonjeol 3 tháng 10; Nhật Bản có Ngày Kiến quốc kỷ niệm 11 tháng 2; Rome kỷ niệm sinh nhật thành phố 21 tháng 4. Bốn nơi, bốn ngày lễ sống dựa trên huyền sử.
• Đọc so sánh: đọc đoạn mở đầu Ngoại kỷ Toàn thư, đoạn Dangun trong Samguk yusa, đoạn Hoori – Toyotama-hime trong Kojiki. Ba đoạn đều ngắn, có bản dịch, đọc trong một buổi.
• Cho người dạy học: bảng đối chiếu ở đầu bài có thể dùng thẳng làm phiếu học tập: học sinh điền cột "cha", "mẹ", "kết thúc" cho từng truyện rồi tự rút ra điểm riêng của truyện Việt.

Điều mang về được nhất: huyền sử lập quốc không nên đọc như sử, cũng không nên coi nhẹ như chuyện bịa. Nó là cách mỗi dân tộc tự trả lời câu hỏi "mình từ đâu tới, và mình là ai". Câu trả lời của người Việt, với bọc trăm trứng và cuộc chia tay núi – biển, là một câu trả lời về tình anh em hơn là về chiến thắng.