Darangen là sử thi hát kể của người Maranao sống quanh hồ Lanao trên đảo Mindanao, miền nam Philippines. Theo hồ sơ UNESCO, sử thi gồm 17 chu kỳ truyện với khoảng 72.000 dòng, xoay quanh các anh hùng của vương quốc Bembaran, nổi tiếng nhất là chàng Bantugan. Darangen được UNESCO công nhận là Kiệt tác di sản truyền khẩu và phi vật thể năm 2005, sau đó đưa vào Danh sách di sản phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2008.
Người Maranao và hồ Lanao
Maranao có nghĩa là "người của hồ". Cộng đồng này sống quanh hồ Lanao, một hồ lớn trên cao nguyên Mindanao. Người Maranao theo Hồi giáo từ nhiều thế kỷ, nhưng Darangen được giới nghiên cứu cho là có gốc từ trước khi Hồi giáo đến vùng này – tức là mang trong nó một lớp văn hoá cổ hơn.
Văn hoá Maranao nổi tiếng với nhà torogan của dòng quý tộc, hoa văn okir uốn lượn và hình chim sarimanok sặc sỡ. Darangen là phần "lời" của nền văn hoá ấy: nó chứa ký ức về dòng dõi, về luật tục, về cách cư xử của người quý tộc.
Darangen nghĩa là gì, được hát thế nào
Trong tiếng Maranao, darangen mang nghĩa "kể bằng lời hát". Sử thi không được đọc trơn mà được ngâm, hát theo giai điệu, do người hát chuyên được học từ nhỏ hoặc truyền trong gia đình. Cả nam lẫn nữ đều có người hát Darangen.
Theo mô tả của UNESCO và các nhà nghiên cứu, Darangen thường được hát trong những dịp quan trọng như đám cưới, kéo dài nhiều đêm. Người hát không hát cả bộ – không ai đủ sức hát 72.000 dòng trong một dịp – mà chọn chu kỳ hợp với hoàn cảnh. Người nghe thuộc tích, chờ những đoạn quen, phản hồi theo câu hát.
Ngôn ngữ của Darangen là tiếng Maranao cổ, nhiều từ không còn dùng trong lời nói hằng ngày. Đây cũng là một trong những lý do khiến sử thi khó truyền cho thế hệ trẻ.
Bantugan và vương quốc Bembaran
Các chu kỳ của Darangen xoay quanh vương quốc thần thoại Bembaran (Iliyan a Bembaran) và các dòng họ hoàng tộc của nó. Nhân vật nổi tiếng nhất là hoàng tử Bantugan: dũng mãnh, đẹp trai, được phụ nữ khắp nơi mến mộ, đánh bại nhiều kẻ thù xâm lấn.
Một đoạn được biết rộng rãi kể Bantugan vì bị ghét bỏ trong chính vương quốc mình nên bỏ đi xa, rồi ngã bệnh và chết nơi đất khách. Người thân phải lên tận cõi trời để giành lại hồn chàng; Bantugan sống lại và tiếp tục chiến đấu bảo vệ Bembaran. Chi tiết khác nhau tuỳ bản và tuỳ người hát, nhưng mô-típ "người anh hùng chết rồi được đưa hồn về" là lõi của đoạn này.
Ngoài Bantugan, Darangen còn có nhiều thế hệ anh hùng và nữ nhân vật, những cuộc hôn nhân giữa các vương quốc, những trận chiến trên biển và trên hồ. Nhiều chu kỳ có thể đứng riêng như một truyện hoàn chỉnh.
Không chỉ là truyện anh hùng
UNESCO mô tả Darangen như một kho tri thức: nó chứa thần thoại, luật tục, giá trị xã hội, đạo đức, quan niệm về cái đẹp của người Maranao. Qua lời hát, người nghe học cách người quý tộc đối đáp, cách giải quyết tranh chấp, cách cư xử trong hôn nhân, cách giữ danh dự. Nói cách khác, Darangen là "sách giáo khoa bằng lời hát" của một cộng đồng.
| Lớp nội dung | Ví dụ trong Darangen |
|---|---|
| Thần thoại | Cõi trời, linh hồn, những sinh vật siêu nhiên giúp hoặc hại người anh hùng |
| Lịch sử dòng dõi | Gốc gác các dòng họ quý tộc, quan hệ giữa các vương quốc |
| Luật tục | Cách hỏi cưới, lễ vật, giải quyết xung đột giữa các nhà |
| Đạo đức | Danh dự, lòng dũng cảm, trách nhiệm với dòng họ |
| Thẩm mỹ | Lời hát trau chuốt, so sánh, ẩn dụ được người nghe đánh giá |
Sưu tầm và in thành sách
Từ nửa sau thế kỷ 20, các nhà nghiên cứu Philippines, đặc biệt ở Đại học Bang Mindanao, đã ghi lại lời hát của nhiều người hát, phiên âm bằng tiếng Maranao và dịch sang tiếng Anh, in thành nhiều tập. Đây là bước quan trọng: lần đầu tiên các chu kỳ rời rạc được xếp cạnh nhau để thấy quy mô toàn bộ sử thi.
Câu chuyện này giống với dự án Kho tàng sử thi Tây Nguyên ở Việt Nam đầu thế kỷ 21 (có bài riêng trong mục Sử thi Tây Nguyên của wiki này): ghi âm từ người hát, phiên âm, dịch, in song ngữ. Cả hai đều chạy đua với thời gian, khi lớp người hát già dần đi.
Darangen và những truyện Maranao khác
Người Maranao còn kể Maharadia Lawana, một truyện mang khung Ramayana nhưng đặt nhân vật Lawana (tương ứng Ravana) vào vị trí trung tâm – xem thêm bài về Ramayana ở Đông Nam Á trong mục này. Điều đó cho thấy vùng hồ Lanao từng là nơi gặp gỡ của nhiều dòng truyện: truyện bản địa, truyện gốc Ấn Độ đi qua thế giới Mã Lai, và lớp văn hoá Hồi giáo về sau.
Ở Philippines còn có những sử thi được UNESCO ghi danh khác, như bài ca Hudhud của người Ifugao ở miền bắc đảo Luzon. Đặt cạnh nhau, Darangen và Hudhud cho thấy Philippines không chỉ có một truyền thống sử thi, mà mỗi vùng có cách kể riêng.
Philippines có bao nhiêu sử thi
Người đọc Việt thường chỉ nghe tên Darangen vì nó được UNESCO ghi danh. Thật ra quần đảo Philippines có rất nhiều sử thi, hầu như mỗi vùng, mỗi tộc người có truyền thống hát kể riêng. Bảng dưới chỉ nêu vài cái tên hay gặp trong sách giáo khoa và tài liệu phổ thông của Philippines:
| Sử thi | Tộc người, vùng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Biag ni Lam-ang | Người Ilocano, bắc Luzon | Chuyện chàng Lam-ang tài giỏi từ lúc mới sinh |
| Hudhud | Người Ifugao, vùng ruộng bậc thang bắc Luzon | Bài ca hát trong mùa gieo cấy, gặt hái; được UNESCO ghi danh |
| Hinilawod | Người Sulod, đảo Panay | Có bài riêng trong mục này |
| Darangen | Người Maranao, hồ Lanao, Mindanao | 17 chu kỳ theo hồ sơ UNESCO |
| Agyu | Người Manobo, Mindanao | Chuyện thủ lĩnh dẫn dân đi tìm đất mới |
Điểm chung của các sử thi này là đều sống bằng lời hát trước khi được ghi thành chữ, và phần lớn mới được sưu tầm có hệ thống từ thế kỷ 20. Nhiều bộ chỉ còn một vài người hát trọn được.
Góc nhìn hôm nay
- Nguy cơ mai một: hồ sơ UNESCO đã nêu những áp lực lên Darangen: người hát giỏi ít dần, ngôn ngữ cổ khó học, các dịp hát truyền thống thưa đi. Những nỗ lực bảo tồn tập trung vào dạy hát cho người trẻ và in tài liệu.
- Đọc: các tập Darangen song ngữ Maranao – Anh do giới nghiên cứu Philippines in là nguồn tốt nhất; bản tóm tắt chu kỳ Bantugan là lối vào dễ cho người mới.
- Xem: nghệ thuật Maranao như hoa văn okir, hình chim sarimanok, nhạc cồng kulintang có ở các bảo tàng lớn của Philippines tại Manila.
- So sánh với Tây Nguyên: cùng là sử thi hát kể nhiều đêm, cùng gắn với các dịp lớn của cộng đồng, cùng được ghi danh UNESCO năm 2005 trong đợt mà Không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên cũng được công nhận. Bài cuối của mục này đi kỹ hơn vào chỗ gặp nhau ấy.
Câu hỏi thường gặp
Darangen là gì?
Darangen là sử thi hát kể của người Maranao quanh hồ Lanao, đảo Mindanao, Philippines. Theo UNESCO, sử thi gồm 17 chu kỳ với khoảng 72.000 dòng, kể về các anh hùng của vương quốc thần thoại Bembaran.
Darangen được UNESCO công nhận năm nào?
Darangen được công nhận là Kiệt tác di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại năm 2005, rồi đưa vào Danh sách di sản phi vật thể đại diện năm 2008, khi các kiệt tác được gộp vào danh sách này.
Bantugan là ai?
Bantugan là hoàng tử anh hùng nổi tiếng nhất trong Darangen, người của vương quốc Bembaran. Đoạn được biết nhiều kể chàng chết nơi đất khách rồi được người thân lên cõi trời giành hồn về, sống lại và tiếp tục chiến đấu.
Darangen được hát khi nào?
Darangen thường được hát trong những dịp quan trọng của cộng đồng như đám cưới, có thể kéo dài nhiều đêm. Người hát chọn chu kỳ hợp hoàn cảnh, không hát toàn bộ sử thi trong một lần.
Darangen giống sử thi Tây Nguyên ở điểm nào?
Cả hai đều là sử thi truyền miệng, hát kể nhiều đêm trong dịp lớn của cộng đồng, có anh hùng đánh kẻ thù bảo vệ dân làng, và đều được sưu tầm, in song ngữ khi lớp người hát già đi.
