Phra Aphai Mani là truyện thơ dài của Sunthorn Phu, nhà thơ lớn nhất đầu thời Bangkok, kể chuyện một hoàng tử chỉ học thổi sáo, bị vua cha đuổi khỏi cung, bị nữ chằn biển bắt về hang, rồi nhờ gia đình người cá giúp mà trốn thoát. Tác phẩm được viết trong khoảng hai mươi năm nửa đầu thế kỷ 19, thường được coi là truyện thơ dài nhất của văn học Thái. Khác với các truyện thơ mượn tích Ấn Độ hay Java, đây là truyện do một thi sĩ có tên tuổi tự nghĩ ra, và có cả tàu buồm phương Tây lẫn những xứ sở đa ngôn ngữ.
Sunthorn Phu là ai
Sunthorn Phu (1786–1855) sinh ở Bangkok, cha người vùng Klaeng (nay thuộc tỉnh Rayong). Ông nổi danh dưới triều Rama II, được vua quý vì tài làm thơ, có tham gia soạn một số chương trong Khun Chang Khun Phaen. Sang triều Rama III, ông mất chỗ đứng, sống nhiều năm trong cảnh túng thiếu, có thời gian đi tu. Cuối đời ông được một vị vương thân bảo trợ trở lại.
Ông viết nhiều thể loại: truyện thơ, thơ du ký (nirat), thơ dạy đời. Năm 1986, nhân kỷ niệm 200 năm ngày sinh, UNESCO đưa Sunthorn Phu vào danh sách các danh nhân văn hoá được kỷ niệm. Ở Thái Lan, ngày 26 tháng 6 được gọi là Ngày Sunthorn Phu, học sinh thường đọc thơ và hoá trang nhân vật của ông.
Tác phẩm được viết thế nào
Có một thuyết phổ biến kể rằng Sunthorn Phu bắt đầu viết Phra Aphai Mani khi đang gặp nạn dưới triều Rama II, viết từng tập để bán hoặc để đổi lấy sự bảo trợ, rồi tiếp tục viết qua nhiều năm. Chi tiết đời tư này đến từ truyền ngôn và các tiểu sử sau này, nên chỉ nên coi là "theo lời kể". Điều chắc chắn hơn là tác phẩm được viết dần, kéo dài khoảng hai chục năm, nên phần đầu và phần sau khác nhau khá rõ về giọng.
Truyện viết bằng thể klon, thể thơ có vần lưng, rất hợp để ngâm. Đây là lý do nhiều đoạn được người Thái thuộc lòng, nhất là những câu về tình yêu, về tình thầy trò và về sức mạnh của tri thức.
Cốt truyện chính
Hai hoàng tử bị đuổi đi
Vua nước Rattana gửi hai con trai đi học. Người anh, Aphai Mani, học thổi sáo; người em, Si Suwan, học võ nghệ. Vua cha giận vì cho rằng những môn ấy không xứng với người sẽ trị nước, và đuổi cả hai đi. Nhưng tiếng sáo của Aphai Mani không phải tiếng sáo thường: nó có thể làm người nghe ngủ say, và trong những đoạn sau, có thể làm kẻ thù gục ngã.
Nữ chằn biển Phisuea Samut
Tiếng sáo bên bờ biển lọt vào tai một nữ chằn sống dưới biển. Nàng mê tiếng sáo, bắt Aphai Mani về hang đá dưới biển, hoá thành người đẹp và sống với chàng. Họ có với nhau một con trai là Sinsamut, mang sức khoẻ phi thường của mẹ. Aphai Mani sống trong hang nhiều năm, lòng chỉ muốn trốn.
Gia đình người cá và hòn đảo của ẩn sĩ
Một gia đình người cá giúp hai cha con trốn khỏi hang. Aphai Mani tới một hòn đảo có ẩn sĩ che chở, nơi nữ chằn không lại gần được. Chàng nên duyên với nàng tiên cá, sinh con trai Sutsakhon. Về sau, nữ chằn đuổi theo đến cùng, và Aphai Mani dùng chính tiếng sáo để kết thúc cuộc truy đuổi. Đoạn này là phần được kể, vẽ, dựng tượng nhiều nhất.
Phần sau: chiến tranh giữa các vương quốc
Phần lớn tác phẩm về sau là chuỗi phiêu lưu, kết hôn và chiến tranh giữa nhiều vương quốc, có cả những nước người phương Tây với thuyền lớn và vũ khí lạ. Các con của Aphai Mani, mỗi người một tài, lần lượt trở thành nhân vật chính. Sutsakhon cưỡi một con thú lai ngựa và rồng – hình ảnh trẻ em Thái rất quen.
Nhân vật chính
| Nhân vật | Vai trò | Điều người đọc nhớ |
|---|---|---|
| Aphai Mani | Hoàng tử, nhạc công | Cây sáo có phép; tính hiền, đa tình, ít quyết đoán |
| Si Suwan | Em trai, võ tướng | Đối trọng với người anh: hành động thay vì âm nhạc |
| Phisuea Samut | Nữ chằn biển | Yêu say đắm rồi ghen dữ dội; vừa đáng sợ vừa đáng thương |
| Nàng tiên cá | Người vợ dưới biển | Người giúp, người cứu; hình ảnh trên tượng ở đảo Samet |
| Sinsamut, Sutsakhon | Các con của Aphai Mani | Sức khoẻ của dòng chằn; con thú lai ngựa – rồng |
Vì sao Phra Aphai Mani được coi là "mới" so với thời của nó
- Người anh hùng không bằng gươm. Sức mạnh của Aphai Mani nằm ở âm nhạc. Câu chuyện mở đầu bằng xung đột giữa "học cái có ích cho trị nước" và "học cái mình yêu" – một câu hỏi rất gần người đọc hôm nay.
- Thế giới rộng và đa ngôn ngữ. Nhân vật đi biển, gặp người nhiều xứ, có người nói được nhiều thứ tiếng. Nhiều nhà nghiên cứu đọc đây như dấu vết Xiêm đầu thế kỷ 19 bắt đầu tiếp xúc với thương thuyền và người phương Tây.
- Tự sáng tác. Ramakien, Inao hay nhiều truyện thơ khác dựa trên tích có sẵn. Phra Aphai Mani là cốt truyện riêng của một tác giả, dù có dùng mô-típ quen như chằn tinh, ẩn sĩ, phép thuật.
- Nhân vật nữ có chiều sâu. Nữ chằn không chỉ là quái vật. Nhiều người đọc thương nàng vì yêu thật lòng mà bị bỏ.
So với truyện người cá ở nơi khác
Người Việt có thể thấy những nét quen: truyện cổ của nhiều dân tộc đều có người dưới nước kết duyên với người trên cạn. Nhưng trong Phra Aphai Mani, nàng tiên cá không phải người phải đánh đổi giọng nói hay hoá bọt biển như truyện Andersen; nàng là người cứu giúp, là mẹ, là vợ trong một gia đình nhiều thế hệ. Ở đây chỉ nên so ở mức mô-típ, không nên nói truyện này "mượn" truyện kia, vì không có bằng chứng như vậy.
Đọc Phra Aphai Mani theo từng chặng
Vì tác phẩm rất dài, người mới đọc dễ lạc giữa hàng chục nhân vật. Có thể chia làm các chặng lớn như sau để dễ theo:
- Chặng học nghề và bị đuổi: hai hoàng tử chọn môn học, vua cha nổi giận. Đây là phần ngắn nhưng đặt nền cho chủ đề cả truyện.
- Chặng dưới biển: Aphai Mani trong hang nữ chằn, ra đời Sinsamut. Phần giàu cảm xúc nhất.
- Chặng trốn thoát: gia đình người cá, hòn đảo của ẩn sĩ, nàng tiên cá và Sutsakhon, kết thúc cuộc truy đuổi của nữ chằn.
- Chặng các con lớn lên: mỗi người con đi một ngả, gặp thầy, gặp vợ, gặp kẻ thù.
- Chặng chiến tranh giữa các nước: phần dài nhất, nhiều trận mạc và liên minh. Nhiều người đọc phổ thông chỉ đọc tóm tắt chặng này.
Người Thái quen nhất ba chặng đầu, vì đó là phần được đưa vào sách giáo khoa, tranh minh hoạ, phim hoạt hình. Biết điều này giúp người đọc hiểu vì sao tượng, tranh về Phra Aphai Mani gần như chỉ vẽ cảnh sáo, biển và người cá.
Góc nhìn hôm nay
- Đảo Samet (tỉnh Rayong, Thái Lan): theo truyền thống, hòn đảo nơi Aphai Mani trú ẩn được gắn với đảo Samet. Trên đảo có tượng nàng tiên cá và Aphai Mani thổi sáo – điểm chụp ảnh quen thuộc của du khách.
- Klaeng (Rayong): có khu tưởng niệm Sunthorn Phu với tượng nhà thơ và các nhân vật của ông.
- Đọc: người không đọc tiếng Thái có thể tìm các bản tóm tắt, bản dịch chọn lọc tiếng Anh; nên đọc kỹ phần đầu (từ lúc bị đuổi đến khi trốn khỏi hang), vì đó là phần hay nhất và phổ biến nhất.
- Cho học sinh: câu hỏi "Vì sao vua cha giận khi con học thổi sáo?" mở ra cả một cuộc trò chuyện về nghề nghiệp, đam mê và kỳ vọng gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Phra Aphai Mani là truyện gì?
Đó là truyện thơ dài của nhà thơ Thái Sunthorn Phu, viết trong nửa đầu thế kỷ 19. Truyện kể hoàng tử Aphai Mani giỏi thổi sáo, bị vua cha đuổi đi, bị nữ chằn biển bắt về hang, rồi nhờ người cá giúp mà trốn thoát, sau đó là chuỗi phiêu lưu và chiến tranh giữa các vương quốc.
Sunthorn Phu là ai?
Sunthorn Phu (1786–1855) là nhà thơ nổi tiếng nhất đầu thời Bangkok, được vua Rama II trọng dụng. Năm 1986, UNESCO đưa ông vào danh sách danh nhân văn hoá được kỷ niệm nhân 200 năm ngày sinh.
Phra Aphai Mani có phải truyện thơ dài nhất Thái Lan?
Tác phẩm thường được coi là truyện thơ dài nhất của văn học Thái, với hàng chục nghìn câu thơ viết trong khoảng hai mươi năm. Con số câu cụ thể khác nhau tuỳ bản in.
Tượng nàng tiên cá trong Phra Aphai Mani ở đâu?
Tượng nàng tiên cá và Aphai Mani thổi sáo nằm trên đảo Samet, tỉnh Rayong, hòn đảo mà truyền thống gắn với nơi chàng trú ẩn. Ở Klaeng, cũng thuộc Rayong, có khu tưởng niệm Sunthorn Phu với tượng các nhân vật.
Phra Aphai Mani khác truyện Nàng tiên cá của Andersen thế nào?
Hai truyện chỉ chung mô-típ người dưới nước kết duyên với người trên cạn. Nàng tiên cá trong Phra Aphai Mani là người cứu giúp và làm vợ, làm mẹ, không có chuyện đánh đổi giọng nói hay hoá bọt biển.
