Khun Chang Khun Phaen là truyện thơ dân gian nổi tiếng nhất của Thái Lan, kể mối tình tay ba giữa chàng lính tài phép Khun Phaen, người nhà giàu đầu hói Khun Chang và nàng Wanthong – người phụ nữ cuối cùng bị nhà vua xử chết vì không chọn được một trong hai người. Truyện bắt đầu từ lối hát kể dân gian, được các thi sĩ cung đình đầu thời Bangkok trau chuốt, rồi in thành bản chuẩn năm 1917–1918. Nếu Ramakien là truyện của vua chúa, thì Khun Chang Khun Phaen là truyện của làng quê, chợ búa, chùa chiền và quan lại tỉnh nhỏ.
Có phải "truyện thơ dài nhất" của Thái?
Nhiều trang tiếng Việt gọi Khun Chang Khun Phaen là truyện thơ dài nhất của văn học Thái. Cách nói này không chuẩn. Danh hiệu "dài nhất" thường dành cho Phra Aphai Mani của Sunthorn Phu. Khun Chang Khun Phaen thì được giới nghiên cứu gọi là kiệt tác của văn học dân gian Thái, tác phẩm mà người Thái nào cũng biết vài đoạn, vài câu thành ngữ. Nói "lớn nhất", "nổi tiếng nhất" trong dòng truyện thơ dân gian thì đúng hơn.
Từ lời hát kể đến bản in Vachirayan
Hát sepha
Truyện sống đầu tiên bằng lối hát kể gọi là sepha. Người hát giữ nhịp bằng hai cặp thanh gỗ nhỏ gõ vào nhau, kể từng đoạn trong các buổi tiệc, lễ ở chùa, đám khao. Mỗi người hát có thể thêm thắt, kéo dài đoạn khán giả thích. Vì vậy truyện lớn dần qua nhiều đời kể, không có một tác giả.
Cung đình chạm tay vào
Đầu thời Bangkok, dưới triều Rama II, truyện được giới thi sĩ cung đình chép và viết lại thành văn. Theo truyền thống, chính vua Rama II và nhà thơ Sunthorn Phu đã soạn một số chương. Nhưng cũng có nhiều chương không rõ tác giả, và một chương thường tồn tại thành nhiều bản khác nhau.
Bản chuẩn của Hoàng thân Damrong
Năm 1917–1918, Thư viện Vachirayan dưới sự chủ trì của Hoàng thân Damrong Rajanubhab cho in bản tổng hợp. Hoàng thân chọn giữa các dị bản đoạn nào ông cho là hay nhất, sửa một số chỗ ông thấy thô, rồi nối lại. Đây là bản người Thái đọc phổ biến nhất ngày nay. Cần biết rằng đó là một bản đã được biên tập, không phải lời hát dân gian nguyên dạng.
Bản dịch tiếng Anh đầy đủ được biết đến nhiều là của Chris Baker và Pasuk Phongpaichit (năm 2010), kèm nhiều chú thích về đời sống xã hội thời Ayutthaya.
Câu chuyện chính
Tóm tắt dưới đây theo những tuyến chính của bản Vachirayan; nhiều chi tiết phụ được lược đi.
- Ba đứa trẻ ở Suphanburi. Phlai Kaeo mồ côi cha, nhà nghèo; Khun Chang con nhà giàu nhưng hói từ bé, xấu xí; Phim xinh đẹp. Ba người lớn lên cùng một vùng.
- Chú tiểu và cô gái. Phlai Kaeo vào chùa làm chú tiểu, học chữ và học phép. Trong một ngày hội ở chùa, chàng gặp Phim và hai người yêu nhau. Chàng rời chùa, cưới Phim, dù Khun Chang cũng đã nhờ người dạm hỏi.
- Đi trận và tin đồn chết. Phlai Kaeo bị gọi đi đánh trận ở phương bắc. Ở nhà, Khun Chang tung tin chàng đã chết. Phim lúc này đã đổi tên thành Wanthong (đổi tên sau một trận ốm, theo tục đổi tên để đổi vận), bị mẹ ép về với Khun Chang.
- Trở về với vợ mới. Phlai Kaeo thắng trận, được phong tước Khun Phaen, và mang về một người vợ phương bắc là nàng Laothong. Cuộc cãi vã giữa Wanthong và Laothong làm mọi chuyện rối thêm.
- Bỏ trốn vào rừng. Khun Phaen lẻn vào nhà Khun Chang đưa Wanthong đi. Hai người sống trong rừng một thời gian dài rồi mới ra trình quan.
- Tù tội và người con trai. Khun Phaen về sau làm phật ý nhà vua và bị giam nhiều năm. Wanthong lại về tay Khun Chang. Con trai nàng với Khun Phaen là Phlai Ngam lớn lên, lập công trong chiến trận và xin tha cho cha.
- Cái chết của Wanthong. Tranh chấp lên tới nhà vua. Vua bảo Wanthong tự chọn sẽ ở với ai. Nàng do dự, không dứt khoát được. Vua nổi giận, cho rằng người đàn bà "hai lòng" là mầm loạn, và ra lệnh xử tử nàng.
Ba nhân vật, ba kiểu người
| Nhân vật | Kiểu người | Người đọc hay nhớ điều gì |
|---|---|---|
| Khun Phaen (Phlai Kaeo) | Đẹp trai, giỏi võ, giỏi phép, đa tình, nóng nảy | Thanh gươm và con ngựa quý của chàng; tài phép học ở chùa |
| Khun Chang | Giàu, hói, xấu, mưu mẹo, nhưng thật lòng muốn giữ Wanthong | Nhân vật bị chế giễu nhưng nhiều người đọc thấy tội nghiệp |
| Wanthong (Phim) | Đẹp, sắc sảo, bị giằng co giữa tình, nghĩa, con cái và áp lực gia đình | Câu cửa miệng "Wanthong hai lòng" |
| Phlai Ngam | Con trai Khun Phaen và Wanthong, thế hệ sau | Người con lập công để cứu cha |
Wanthong: người phụ nữ bị phán xét suốt hai thế kỷ
Trong tiếng Thái, cụm "Wanthong hai lòng" (Wanthong song jai) thành cách nói chê người phụ nữ không chung thuỷ. Nhưng đọc kỹ thì thấy nàng hiếm khi được tự quyết. Nàng bị ép về với Khun Chang vì tin chồng đã chết. Nàng bị Khun Phaen đưa vào rừng. Nàng bị bỏ lại khi chồng đi tù. Đến lúc được hỏi "muốn ở với ai", nàng đang có con với người này, có cuộc sống với người kia.
Các nhà phê bình Thái hiện đại, nhất là từ nửa sau thế kỷ 20, đã đọc lại Wanthong như nạn nhân của một xã hội mà người phụ nữ bị coi như tài sản tranh chấp. Cái chết của nàng không còn được đọc như "đáng tội", mà như một bản án bất công. Đây là lý do truyện vẫn còn được tranh luận trong lớp học.
Người đọc Việt sẽ thấy quen: số phận Wanthong gợi nhớ những nhân vật nữ bị giằng co trong truyện thơ của nhiều dân tộc, từ Tiễn dặn người yêu của người Thái Tây Bắc đến Tum Teav của người Khmer (có bài riêng trong wiki này).
Bức tranh xã hội Ayutthaya
Điều làm Khun Chang Khun Phaen quý với nhà sử học là những chi tiết đời thường: cách làm đám cưới, kiện tụng ở công đường, đóng thuế, lính bị gọi đi trận, chùa làng là trường học, tiền bạc và nợ nần. Truyện có bối cảnh ở Suphanburi, Kanchanaburi, kinh đô Ayutthaya và vùng biên phía bắc.
Nhà vua trong truyện mang tên Phanwasa. Có ý kiến gắn câu chuyện với thời Ayutthaya thế kỷ 16 hoặc đầu thế kỷ 17, nhưng không xác định được nhân vật nào là người thật. Nên đọc truyện như bức tranh xã hội được dân gian tô vẽ, không như biên niên sử.
Khun Phaen còn gắn với lớp tín ngưỡng dân gian Thái về bùa phép, linh vật. Đó là lớp nghĩa của đời sau gắn vào nhân vật; ở đây chỉ nhắc để người đọc biết vì sao tên chàng xuất hiện trong nhiều câu chuyện ngoài văn học.
Góc nhìn hôm nay
- Đọc: bản tiếng Anh của Chris Baker và Pasuk Phongpaichit là lối vào dễ nhất cho người không đọc được tiếng Thái, phần chú thích rất có ích để hiểu xã hội thời đó.
- Xem: truyện đã được dựng phim, kịch, múa nhiều lần ở Thái Lan; một số đoạn có trong chương trình văn học phổ thông Thái.
- Đến: ở Ayutthaya có Khum Khun Phaen, một quần thể nhà gỗ kiểu Thái truyền thống mang tên nhân vật; ở Suphanburi, một số chùa và điểm tham quan gắn tên các nhân vật trong truyện.
- Thảo luận: đặt câu hỏi "Wanthong có lỗi không?" là cách tốt để mở một buổi đọc sách, vì truyện để lại nhiều khoảng trống cho người đọc tự phán.
Câu hỏi thường gặp
Khun Chang Khun Phaen kể về chuyện gì?
Truyện kể mối tình tay ba giữa Khun Phaen, chàng lính đẹp trai có tài phép, Khun Chang, người giàu đầu hói, và nàng Wanthong. Sau nhiều lần bị giành qua giành lại, Wanthong bị nhà vua xử tử vì không chọn được ở với ai.
Ai là tác giả Khun Chang Khun Phaen?
Truyện không có một tác giả. Nó bắt đầu từ lối hát kể sepha dân gian, rồi được các thi sĩ cung đình đầu thời Bangkok, trong đó theo truyền thống có vua Rama II và Sunthorn Phu, viết lại một số chương. Bản chuẩn được Hoàng thân Damrong biên tập và in năm 1917–1918.
"Wanthong hai lòng" nghĩa là gì?
Đây là cách nói trong tiếng Thái lấy từ nhân vật Wanthong, chỉ người phụ nữ không dứt khoát giữa hai người đàn ông. Phê bình hiện đại đọc lại nhân vật này như nạn nhân của hoàn cảnh hơn là người có lỗi.
Khun Chang Khun Phaen có phải truyện thơ dài nhất Thái Lan?
Không hẳn. Danh hiệu dài nhất thường dành cho Phra Aphai Mani của Sunthorn Phu. Khun Chang Khun Phaen được coi là kiệt tác nổi tiếng nhất của dòng văn học dân gian Thái.
Khun Chang Khun Phaen có thật không?
Truyện có bối cảnh thời Ayutthaya và nhiều chi tiết xã hội có thật, nhưng các nhân vật chính không được xác định là người thật trong sử. Nhà vua trong truyện tên Phanwasa cũng không khớp với một vị vua cụ thể.
