Ramayana ở Đông Nam Á: Ramakien Thái, Phra Lak Phra Lam Lào, Yama Zatdaw

Ở Thái Lan, Lào và Myanmar, sử thi Ramayana của Ấn Độ không được dịch nguyên mà được kể lại thành ba tác phẩm riêng: Ramakien của Thái, Phra Lak Phra Lam của Lào và Yama Zatdaw của Myanmar. Khung truyện vẫn là hoàng tử Rama mất vợ vào tay quỷ vương rồi cùng quân khỉ đi đánh đảo Lanka, nhưng mỗi nơi đổi tên nhân vật, đổi quan hệ họ hàng, thêm tình tiết và đổi cả cách nhìn tôn giáo. Bài này đi vào chỗ khác nhau giữa ba bản, để người đọc không còn coi chúng là "một Ramayana đổi tên".

Bản Khmer (Riêm Kê) có bài riêng trong mục Huyền sử Chăm & Khmer của wiki này, nên ở đây chỉ nhắc khi cần so sánh.

Từ Ramayana Ấn Độ đến "Ramayana Đông Nam Á"

Ramayana theo truyền thống gán cho hiền triết Valmiki. Câu chuyện đến Đông Nam Á qua nhiều con đường trong hơn một nghìn năm: thương nhân, tăng lữ, giới Bà La Môn trong triều đình, rồi qua chính các nước láng giềng truyền cho nhau. Vì vậy, các bản Đông Nam Á không chép trực tiếp từ một bản Ấn Độ duy nhất. Giới nghiên cứu thường nhận xét bản Thái gần bản Khmer, bản Lào có nét riêng rất đậm, còn bản Myanmar mang dấu ấn Thái rõ rệt.

Điểm quan trọng nhất cần nhớ: ở Ấn Độ, Rama gắn với thần Vishnu và lòng sùng kính. Sang các nước theo Phật giáo Theravada, câu chuyện dần tách khỏi việc thờ Vishnu. Nó trở thành truyện của triều đình, của sân khấu, của tranh chùa – một kho tích để dạy về vua hiền, trung thần, vợ chung thuỷ và cái giá của dục vọng.

Ramakien: bản Thái gắn với các vua Chakri

Văn bản ra đời thế nào

Truyện Rama đã có mặt ở đất Thái từ thời Ayutthaya, nhưng phần lớn văn bản thời đó mất khi kinh đô bị phá năm 1767. Vua Taksin thời Thonburi cho soạn lại một số đoạn. Bản hoàn chỉnh nhất được soạn dưới triều Rama I, thường ghi là năm 1797, như một công trình gom nhặt và nối lại truyện cho đủ đầu đuôi. Sau đó vua Rama II soạn một bản ngắn hơn, chuyên để diễn múa mặt nạ khon và kịch múa. Cách làm này cho thấy Ramakien vừa là văn chương vừa là kịch bản sân khấu cung đình.

Những chỗ Ramakien khác hẳn

• Tên gọi: Rama là Phra Ram, Lakshmana là Phra Lak, Sita là Nang Sida, Ravana là Thotsakan ("mười cổ"), Vibhishana là Phiphek.
• Sida là con gái của Thotsakan: theo Ramakien, khi nàng chào đời, lời đoán rằng đứa bé sẽ mang hoạ cho dòng quỷ khiến nàng bị thả trôi sông, rồi được một vị vua nhặt về nuôi. Chi tiết này làm câu chuyện mang màu bi kịch gia đình: kẻ bắt cóc không biết người mình bắt là con ruột.
• Hanuman đa tình: Hanuman của Thái là khỉ trắng, tinh nghịch, có nhiều mối tình – với nàng cá Suvannamaccha, với Benyakai (cô gái được sai giả làm xác Sida trôi sông để đánh lừa Phra Ram). Hanuman Ấn Độ thì là kẻ hầu cận khổ hạnh, một lòng sùng kính Rama.
• Trái tim gửi ngoài thân: theo các bản thường kể, Thotsakan khó bị giết vì đã gửi trái tim vào một chiếc hộp do một ẩn sĩ giữ. Hanuman phải dùng mưu lấy được chiếc hộp thì trận cuối mới có kết.

Những tình tiết đó cho thấy Ramakien không còn là truyện thờ thần. Nó là một bản trường thiên nhiều tầng, có đủ mưu mẹo, tình ái và màn kịch, hợp với sân khấu.

Phra Lak Phra Lam: Ramayana thành truyện tiền thân Đức Phật

Tên tác phẩm Lào đặt Phra Lak (Lakshmana) trước Phra Lam (Rama). Riêng điều này đã nói lên cách nhìn khác: người em trung thành được đề cao gần ngang người anh.

Nét riêng lớn nhất là người Lào kể Phra Lak Phra Lam như một jataka – truyện tiền thân Đức Phật. Phra Lam được coi là một kiếp trước của Đức Phật, và câu chuyện được đọc trong khung đạo đức Phật giáo: nhân quả, giữ giới, thắng dục vọng. Công trình khảo cứu được nhắc nhiều về bản này là của học giả Ấn Độ Sachchidanand Sahai, người gọi nó là "Rama Jataka ở Lào".

Bản Lào cũng "bản địa hoá" địa lý. Câu chuyện được đặt vào khung cảnh ven sông Mekong, kinh thành của các nhân vật mang dáng những mường Lào. Người nghe vì thế thấy truyện như xảy ra trên chính quê mình chứ không ở một nước Ấn xa xôi.

Ngày nay, du khách ở Luang Prabang có thể xem các tích từ Phra Lak Phra Lam trên sân khấu múa truyền thống của thành phố. Có nhiều dị bản Lào khác nhau về chi tiết họ hàng giữa các nhân vật; khi đọc tóm tắt nào, nên xem tóm tắt đó theo bản nào.

Yama Zatdaw: bản Myanmar sau năm 1767

Tên Myanmar của Rama là Yama, Sita là Thida, Lakshmana là Lakhana. Chữ zat bắt nguồn từ jataka và thường dùng chỉ tích truyện đem ra diễn. Người Myanmar gọi tác phẩm là Yama Zatdaw hay gọi theo sân khấu là Yama zat pwe.

Có ý kiến cho rằng truyện Rama đã được biết ở Myanmar từ sớm, qua giao lưu với Ấn Độ. Nhưng dạng sân khấu cung đình định hình rõ sau năm 1767, khi quân Konbaung phá Ayutthaya và đưa nhiều nghệ nhân, nhạc công Xiêm về kinh đô Myanmar. Vì thế múa Yama mang nhiều nét giống múa Thái: mặt nạ, trang phục, cách chia tích.

Cũng như ở Thái và Lào, sân khấu là nơi giữ truyện sống. Người Myanmar biết Yama và Thida qua múa, qua rối, qua các buổi diễn lễ hội hơn là qua đọc văn bản.

Bảng so sánh ba bản

Không chỉ ba nước: Ramayana trên đảo

Ngoài lục địa, truyện Rama còn đi xa trên các đảo. Ở Java có Kakawin Ramayana bằng tiếng Java cổ và phù điêu đền Prambanan. Ở Mã Lai có Hikayat Seri Rama bằng văn xuôi, mang màu Hồi giáo. Thú vị nhất là ở miền nam Philippines: người Maranao bên hồ Lanao kể Maharadia Lawana, một truyện mà nhân vật chính lại là "Ravana" (Lawana), được kể như một hoàng tử tu khổ hạnh. Cùng một khung truyện, mỗi cộng đồng chọn nhân vật để thương khác nhau.

Ở Việt Nam, dấu vết Ramayana nằm chủ yếu trong văn hoá Chăm và Khmer. Người Kinh ít biết truyện này hơn nhiều so với láng giềng.

Vì sao một sử thi Ấn Độ lại "thành của mình" ở ba nước

1. Gắn với vương quyền. Vua là người giữ đạo, đánh cái ác. Truyện Rama là tấm gương có sẵn. Ở Thái, kinh đô Ayutthaya lấy tên theo thành Ayodhya của Rama.
2. Gắn với sân khấu. Múa mặt nạ cần tích dài, nhiều vai, nhiều trận. Ramayana đáp ứng đủ.
3. Được Phật giáo hoá. Ở Lào, truyện thành jataka; ở Thái và Myanmar, nó nằm trên vách chùa. Người dân tiếp nhận truyện qua không gian quen thuộc.
4. Được bản địa hoá. Đổi tên, đổi cảnh, thêm nhân vật được yêu thích như nàng cá vàng – nghĩa là cộng đồng tự "viết lại" câu chuyện theo khẩu vị của mình.

Góc nhìn hôm nay: xem ở đâu, đọc gì

• Bangkok: hành lang chùa Phật Ngọc trong Hoàng cung có bộ tranh tường Ramakien rất dài, xem theo chiều vòng quanh để theo dõi truyện. Múa khon được UNESCO ghi danh năm 2018.
• Luang Prabang: tìm các buổi diễn tích Phra Lak Phra Lam; nên đọc tóm tắt trước để theo kịp.
• Myanmar: các đoàn múa Yama ở Yangon, Mandalay diễn theo mùa lễ hội.
• Tại Việt Nam: Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng có một số hiện vật mang đề tài thần thoại, sử thi Ấn Độ; ở miền Tây, các đoàn múa Khmer diễn tích Riêm Kê.
• Cách đọc: nên đọc song song một bản tóm tắt Valmiki và một bản Đông Nam Á. Đánh dấu những chỗ khác nhau – đó là chỗ người Đông Nam Á "nói tiếng nói của mình".