Hikayat Hang Tuah là truyện kể văn xuôi tiếng Mã Lai về Hang Tuah, viên đô đốc (laksamana) trung thành tuyệt đối với vua Melaka, người đã giết chính người bạn thân Hang Jebat khi Jebat nổi dậy đòi công bằng cho ông. Tác phẩm thường được xếp vào thế kỷ 17–18, chép tay bằng chữ Jawi, và được UNESCO ghi vào chương trình Ký ức thế giới năm 2001. Câu hỏi "Tuah hay Jebat, ai đúng?" đến nay vẫn là cuộc tranh luận văn học sôi nổi nhất của thế giới Mã Lai.
Hikayat là gì, Hang Tuah là ai
Hikayat là thể truyện kể văn xuôi của văn học Mã Lai cổ, gốc từ tiếng Ả Rập nghĩa là "câu chuyện". Có hikayat về anh hùng, về vua chúa, về các nhà tiên tri. Hikayat Hang Tuah là bộ dài và nổi tiếng nhất trong loại truyện anh hùng.
Hang Tuah được kể là sống thời vương quốc Melaka hưng thịnh, khoảng thế kỷ 15. Nhưng hikayat cho ông sống qua một khoảng thời gian dài khó tin, chứng kiến nhiều đời vua, đi sứ khắp nơi; ở những đoạn cuối, người Bồ Đào Nha cũng đã xuất hiện ở eo biển. Không có tài liệu độc lập cùng thời xác nhận một con người như Hang Tuah trong hikayat. Giới sử học vì thế coi ông là nhân vật văn học – truyền thuyết, có thể được xây dựng từ ký ức về những viên đô đốc có thật của Melaka. Đây là chỗ còn tranh luận, nhất là trong dư luận phổ thông ở Malaysia.
Văn bản: chép tay, chữ Jawi, nhiều bản
Hikayat Hang Tuah không có tác giả được biết tên. Văn bản được chép tay bằng chữ Jawi, tức chữ Ả Rập điều chỉnh để ghi tiếng Mã Lai. Các bản chép còn lại phần lớn có niên đại khá muộn, nằm rải rác trong thư viện ở Malaysia, Indonesia và châu Âu. Vì thế niên đại sáng tác chỉ ước đoán được, thường đặt trong khoảng thế kỷ 17–18, tức là hơn hai trăm năm sau thời Melaka mà truyện kể.
Khoảng cách thời gian ấy giải thích nhiều điều. Người soạn hikayat nhìn về Melaka như một thời vàng son đã mất (Melaka rơi vào tay Bồ Đào Nha năm 1511), và Hang Tuah là hình mẫu trung thần lý tưởng của thời vàng son đó. Đọc hikayat, nên nhớ đây là ký ức được tô đẹp của đời sau, không phải ghi chép tại chỗ.
Truyện được đọc to trong các buổi tụ họp, trong cung và ngoài làng, như nhiều hikayat khác. Người nghe quen các đoạn đấu kiếm, đi sứ, cãi lý trước vua, nên những đoạn ấy được viết dài, nhiều lời thoại.
Năm người bạn
Hikayat mở đầu bằng năm thiếu niên: Hang Tuah, Hang Jebat, Hang Kasturi, Hang Lekir, Hang Lekiu. Họ học võ, học đạo từ nhỏ, cùng nhau đánh lui một bọn cướp, nhờ đó lọt vào mắt viên tể tướng (bendahara) và được đưa vào phục vụ triều đình. Trong năm người, Hang Tuah nổi bật về tài và về lòng trung.
Những đoạn được kể nhiều nhất
Cây kiếm Taming Sari
Trong chuyến đi sứ Majapahit ở Java, Hang Tuah đấu với Taming Sari, một dũng sĩ được coi là không ai đánh bại. Hang Tuah thắng và lấy cây keris (dao găm lưỡi lượn) của đối thủ. Cây keris Taming Sari từ đó thành vật gắn liền với Hang Tuah trong truyền thuyết, được kể là làm người mang nó khó bị thương.
Đưa Tun Teja về cho vua
Vua Melaka muốn có nàng Tun Teja, con gái một đại thần ở Pahang, vốn đã có hôn ước với người khác. Hang Tuah dùng mưu đưa nàng về Melaka dâng vua. Đoạn này cho thấy mặt tối của lòng trung: vì vua, Hang Tuah sẵn sàng làm việc mà người đọc hôm nay thấy là lừa dối.
Bị vu oan và "chết giả"
Bị kẻ ghen ghét vu cho có tư tình với người trong cung, Hang Tuah bị vua ra lệnh xử tử mà không xét. Viên bendahara thấy oan nên giấu ông đi thay vì giết, rồi báo với vua là đã thi hành.
Hang Jebat nổi dậy
Hang Jebat được trao chức vụ và cây keris của Tuah. Tin bạn bị giết oan, Jebat làm loạn trong cung, chiếm cung điện, sống phóng túng, không ai trị được. Vua hối hận vì đã giết Tuah. Bendahara lúc ấy mới tâu rằng Tuah còn sống. Hang Tuah được gọi về, vào cung đấu với Jebat. Sau một trận kéo dài, Tuah giết người bạn thân để giữ ngai vua.
Cần lưu ý: trong Sejarah Melayu (Biên niên Mã Lai), một văn bản khác cũng được UNESCO ghi vào Ký ức thế giới, người nổi dậy là Hang Kasturi chứ không phải Hang Jebat. Hai văn bản kể cùng một cốt lõi nhưng khác tên người.
Tuah hay Jebat: cuộc tranh luận không dứt
| Hang Tuah | Hang Jebat | |
|---|---|---|
| Giá trị đại diện | Trung thành với vua, dù vua sai | Nghĩa bạn, công bằng, chống lại bất công |
| Cách đọc truyền thống | Anh hùng mẫu mực | Kẻ phản nghịch phải bị trừng trị |
| Cách đọc từ giữa thế kỷ 20 | Người trung một cách mù quáng | Người dám đứng lên, có khi được coi là anh hùng |
| Kết cục trong hikayat | Sống lâu, rút lui, không được kể chết rõ ràng | Chết dưới tay bạn |
Từ giữa thế kỷ 20, trong không khí xã hội Mã Lai thay đổi, nhiều nhà văn, nhà soạn kịch và nhà làm phim kể lại câu chuyện theo hướng bênh Jebat. Công trình nghiên cứu của Kassim Ahmad về cách xây dựng nhân vật trong Hikayat Hang Tuah (thập niên 1960) là một cột mốc của cách đọc này: ông đặt câu hỏi về lòng trung tuyệt đối và đánh giá lại Jebat. Đến nay, học sinh Malaysia vẫn tranh luận câu hỏi ấy trong lớp.
Câu nổi tiếng nhất gắn với Hang Tuah là "Takkan Melayu hilang di dunia" (người Mã Lai sẽ không mất đi trên đời). Câu này được trích rất nhiều trong đời sống, nhưng việc nó có đúng nguyên văn trong các bản hikayat hay không thì người đọc nên kiểm theo bản in cụ thể.
Một anh hùng không chết
Hikayat không kể Hang Tuah chết một cách rõ ràng. Ông về già, rút khỏi việc triều đình, và câu chuyện để ngỏ. Từ khoảng trống đó, dân gian sinh ra lời kể rằng Hang Tuah không chết mà ẩn đi. Đây là mô-típ quen của nhiều nền văn hoá: người anh hùng lớn không có mộ chắc chắn, như để còn "sống" trong lòng người kể.
Hang Tuah giữa Melaka và Majapahit
Hikayat đặt Melaka giữa một thế giới rộng: Majapahit ở Java, các nước ở Ấn Độ, Trung Hoa, và cả "Rum" – cách người Mã Lai gọi đế quốc Ottoman. Những chuyến đi sứ của Hang Tuah phần nhiều là tưởng tượng, nhưng chúng phản ánh đúng vị thế của Melaka như một thương cảng lớn của eo biển, nơi gặp gỡ của nhiều thứ tiếng. Hang Tuah trong hikayat nói được nhiều ngôn ngữ – một chi tiết rất "Melaka".
Góc nhìn hôm nay: đến Melaka xem gì
- Thành phố Melaka (Malaysia): có các điểm mang tên nhân vật như giếng Hang Tuah ở làng Duyong, các ngôi mộ được dân gian gọi là mộ Hang Jebat, mộ Hang Kasturi trong phố cổ. Đây là những nơi gắn với truyền thuyết, không phải bằng chứng khảo cổ về nhân vật.
- Bảo tàng: các bảo tàng ở Melaka, như bảo tàng trong bản dựng lại cung điện vua Melaka, trưng bày về thời kỳ vương quốc và kể lại truyền thuyết.
- Đọc: có bản dịch tiếng Anh của Hikayat Hang Tuah; đọc kèm Sejarah Melayu để thấy hai văn bản kể khác nhau thế nào.
- Bài học mang về: câu hỏi "trung với ai – vua hay lẽ phải" không riêng gì người Mã Lai. Người Việt đọc Hang Tuah sẽ thấy quen với những tranh luận về chữ "trung" trong văn học trung đại.
Câu hỏi thường gặp
Hang Tuah là ai?
Hang Tuah là nhân vật chính của Hikayat Hang Tuah, được kể là đô đốc của vương quốc Melaka thế kỷ 15, nổi tiếng vì trung thành tuyệt đối với vua. Giới sử học coi ông chủ yếu là nhân vật văn học – truyền thuyết, vì không có tài liệu độc lập cùng thời xác nhận.
Vì sao Hang Tuah giết Hang Jebat?
Hang Jebat nổi loạn trong cung để trả thù cho Hang Tuah, vì tưởng bạn đã bị vua giết oan. Khi Tuah được gọi về, ông chọn trung với vua và giết Jebat để dẹp loạn.
Hikayat Hang Tuah được UNESCO công nhận năm nào?
Hikayat Hang Tuah được ghi vào chương trình Ký ức thế giới của UNESCO năm 2001. Cùng năm đó, Sejarah Melayu (Biên niên Mã Lai) cũng được ghi danh.
Hikayat Hang Tuah khác Sejarah Melayu thế nào?
Sejarah Melayu là biên niên về các vua Melaka, còn Hikayat Hang Tuah là truyện anh hùng xoay quanh một nhân vật. Ở đoạn nổi loạn, Sejarah Melayu kể người làm loạn là Hang Kasturi, còn hikayat kể là Hang Jebat.
Cây keris Taming Sari là gì?
Đó là cây dao găm lưỡi lượn mà theo truyện, Hang Tuah lấy được sau khi thắng dũng sĩ Taming Sari của Majapahit. Trong truyền thuyết, cây keris giúp người mang khó bị thương, và thành biểu tượng gắn với Hang Tuah.
