Truyện Panji: hoàng tử Java đi tìm người yêu, lan khắp Đông Nam Á

Truyện Panji là chùm truyện gốc Đông Java kể hoàng tử Panji Inu Kertapati của xứ Janggala đi tìm vị hôn thê Candra Kirana, công chúa xứ Kediri, sau khi nàng biến mất ngay trước ngày cưới; cả hai cải trang, đổi tên, trải qua nhiều trận đánh và phiêu lưu rồi mới gặp lại. Truyện hình thành khoảng thời Majapahit, rồi lan sang Bali, thế giới Mã Lai, Thái Lan, Campuchia, Myanmar. Năm 2017, các bản thảo truyện Panji được UNESCO ghi vào chương trình Ký ức thế giới theo hồ sơ chung của nhiều nước.

Panji là một chùm truyện, không phải một cuốn sách

Không có "nguyên tác Panji". Có hàng trăm bản khác nhau bằng tiếng Java, Bali, Mã Lai, Thái, Khmer…, mỗi bản đặt tên khác, thêm bớt phiêu lưu khác. Điều giữ chúng lại thành một "họ" là khung truyện chung:

1. Hai hoàng gia Janggala và Kediri định hôn cho Panji và Candra Kirana.
2. Trước ngày cưới, nàng biến mất – có bản do thần linh mang đi, có bản do mưu hại trong cung, có bản do một cuộc chiến.
3. Cả hai cải trang. Panji đi khắp nơi dưới tên khác; Candra Kirana thường cải trang thành nam giới, có bản trở thành một hiệp sĩ cầm quân.
4. Hai người đi qua nhiều xứ, chiến đấu, có khi gặp mà không nhận ra nhau, có khi đánh nhau.
5. Cuối cùng họ nhận ra nhau và thành hôn, hai vương quốc hoà hợp.

Học giả Java Poerbatjaraka đã đặt nhiều bản Panji cạnh nhau để so sánh trong một công trình xuất bản năm 1940. Từ đó, các nhà nghiên cứu quen gọi đây là "chu kỳ Panji" (Panji cycle).

Bối cảnh: Janggala và Kediri có thật

Truyện Panji khác nhiều truyện phiêu lưu ở chỗ hai xứ trong truyện có thật trong sử Java. Theo các nguồn sử Java, vào thế kỷ 11, vua Airlangga chia vương quốc của mình thành hai phần: Janggala và Panjalu (tức Kediri). Truyện Panji như một giấc mơ hàn gắn: hai dòng họ từng chia tách nay nối lại bằng hôn nhân.

Nhưng Panji và Candra Kirana không được xác định là người thật. Các tình tiết là sáng tạo của người kể qua nhiều thế kỷ. Đọc Panji, nên nhớ ba lớp: sử (sự chia đôi vương quốc), truyền thuyết (cuộc tình hai dòng họ) và trò diễn sân khấu (những màn đánh nhau, cải trang).

Vì sao Panji được coi là "truyện của người Java"

Thời Majapahit, văn học cung đình Java chịu ảnh hưởng mạnh của Ấn Độ: Ramayana, Mahabharata được kể lại bằng tiếng Java cổ. Truyện Panji thì khác. Nhân vật, địa danh, cảnh vật đều là Java; không có thần Ấn Độ đóng vai chính. Vì thế giới nghiên cứu thường coi Panji là một trong những sáng tạo tiêu biểu của văn hoá Java bản địa.

Trên phù điêu ở một số đền Đông Java thời Majapahit, các nhà nghiên cứu nhận ra những cảnh được cho là truyện Panji. Nhân vật Panji thường được khắc với chiếc mũ tròn bẹt đặc trưng – một dấu hiệu nhận diện trong nghệ thuật Java.

Panji đi khắp Đông Nam Á

Con đường lan truyền thú vị: Panji từ Java đi theo người Mã Lai lên bán đảo, rồi vào cung đình Ayutthaya. Theo truyền thống Thái, hai công chúa thời Ayutthaya đã soạn hai bản kịch là Dalang và Inao, nghe kể từ những cung nữ gốc Mã Lai. Đầu thời Bangkok, vua Rama II soạn lại Inao thành kịch múa; dưới triều Rama VI, hội văn học của triều đình đánh giá đây là bản kịch múa hay nhất. Từ Thái, truyện lại sang Campuchia và Myanmar.

Cải trang và nhận nhau: cái hay của Panji

Người nghe Panji thích nhất những đoạn "gặp mà không biết". Panji đánh nhau với một hiệp sĩ trẻ, không biết đó là người mình đang tìm. Có bản kể Candra Kirana trong vai đàn ông lại được người khác đem lòng thương. Những tình huống nhầm lẫn này tạo ra cả tiếng cười lẫn nước mắt, và rất hợp với sân khấu mặt nạ: diễn viên đổi mặt nạ là đổi danh tính.

Mô-típ người con gái giả trai đi xa, đi tìm chồng cũng gặp trong truyện Nôm của người Việt. Nhưng ở Panji, cả hai người cùng cải trang và cùng đi tìm nhau – một cấu trúc "đối xứng" khá riêng.

Một nhân vật, nhiều tên

Đọc tài liệu về Panji dễ rối vì mỗi bản gọi nhân vật một kiểu, lại thêm tước hiệu Java đứng trước tên. Bảng dưới gom những tên hay gặp nhất:

Trong múa mặt nạ Java, hai kiểu mặt đối lập nhau rất rõ. Mặt Panji thanh, nét mảnh, dáng điềm tĩnh – hình mẫu người quân tử. Mặt Klana đậm màu, mắt lồi, dáng nóng nảy – kẻ si tình hung hăng. Người xem không cần hiểu lời cũng nhận ra ai là ai. Đây là một cách "đọc" sử thi bằng mắt, giống như người Tây Nguyên nghe khan bằng tai bên bếp lửa.

Ngoài hai nhân vật chính, nhiều bản còn có những người hầu hài hước đi theo Panji, chuyên pha trò và bình luận. Lớp nhân vật này giúp truyện gần với khán giả bình dân, và cũng là chỗ người diễn thêm thắt nhiều nhất.

Panji và trường ca Chăm

Trong mục Huyền sử Chăm & Khmer của wiki này, bài về trường ca Dewa Mưno đã đặt Panji cạnh các hoàng tử lưu lạc của văn học Chăm và Khmer. Ở đây chỉ nhắc lại một ý: kiểu truyện "hoàng tử rời cung, đi qua nhiều xứ, tìm người yêu, trở về làm vua" là mạch chung của văn học cung đình Đông Nam Á hải đảo và ven biển. Panji là phiên bản lan xa nhất của mạch truyện ấy.

Góc nhìn hôm nay

• Ký ức thế giới 2017: các bản thảo truyện Panji ở nhiều thư viện được UNESCO ghi danh theo hồ sơ chung của Campuchia, Indonesia, Malaysia, Hà Lan và Anh – một hồ sơ cho thấy di sản này vượt qua biên giới.
• Xem: ở Đông Java, tìm các buổi múa mặt nạ Panji; ở Bali, sân khấu gambuh; ở Thái Lan, các trích đoạn kịch múa Inao.
• Đọc: người mới nên đọc một bản tóm tắt chu kỳ Panji trước, rồi chọn một bản cụ thể (Java, Mã Lai hay Thái) để đọc kỹ; đừng cố gộp chi tiết của mọi bản.
• Cho người dạy văn: Panji là ví dụ tốt để giải thích khái niệm "truyện lưu truyền" – một cốt truyện, nhiều dân tộc, nhiều hình thức nghệ thuật.