Hinilawod là sử thi hát kể của người Sulod (còn gọi Panay Bukidnon) ở vùng núi trung tâm đảo Panay, miền trung Philippines, kể chuyện ba anh em con của nữ thần Alunsina và người trần Datu Paubari, nổi bật là người anh cả Labaw Donggon đi chinh phục ba người vợ rồi bị chúa tể bóng tối Saragnayan bắt giam. Sử thi được nhà nhân học F. Landa Jocano ghi lại giữa thập niên 1950, theo các tài liệu thường dẫn dài khoảng 28.000 dòng và cần chừng ba ngày để hát trọn. Đây là một trong những sử thi dài và được biết nhiều nhất của Philippines.
Tên gọi và người giữ sử thi
Hinilawod thường được giải thích là "những chuyện kể từ cửa sông Halawod", con sông chảy qua vùng đất của các nhân vật. Người Sulod sống trên núi, giữ nhiều phong tục cổ, và có truyền thống hát kể sử thi trong các dịp tụ họp. Người Panay Bukidnon gọi chung các bài hát kể dài này là sugidanon.
Vùng cư trú của người Sulod ngày nay thuộc vùng núi giáp các tỉnh Iloilo và Capiz của Philippines. Đó là vùng rừng núi xa bờ biển, nơi lối sống cũ được giữ lâu hơn ở đồng bằng.
Ai đã ghi lại Hinilawod
Giữa thập niên 1950, nhà nhân học Philippines F. Landa Jocano lên vùng núi Panay nghiên cứu xã hội Sulod. Ông ghi lại lời hát sử thi từ một bà cụ người Sulod tên Hugan-an và những người hát khác, rồi phiên âm và dịch. Bản ghi này đưa Hinilawod từ một bài hát vùng núi thành một tác phẩm được cả nước biết đến, đưa vào sách giáo khoa và các chương trình văn hoá.
Cần nhớ: Hinilawod ta đọc hôm nay là bản ghi từ một số người hát cụ thể, ở một thời điểm cụ thể. Như mọi sử thi truyền miệng, những người hát khác có thể kể khác. Các tóm tắt phổ biến (và tóm tắt dưới đây) chủ yếu dựa theo bản Jocano.
Câu chuyện chính
Nữ thần lấy chồng người trần
Alunsina, nữ thần trẻ của bầu trời phía đông, từ chối mọi vị thần cầu hôn và chọn kết duyên với Datu Paubari, một người trần ở vùng sông Halawod. Các vị thần bị khước từ nổi giận, định gây lũ huỷ diệt đôi vợ chồng, nhưng họ được báo trước và thoát nạn. Từ cuộc hôn nhân giữa trời và đất này, ba người con trai ra đời: Labaw Donggon, Humadapnon và Dumalapdap. Ba anh em lớn nhanh khác thường và có sức mạnh phi phàm.
Labaw Donggon và ba cuộc hôn nhân
Người anh cả Labaw Donggon lần lượt đi hỏi cưới ba người phụ nữ. Người thứ nhất ở cửa sông, người thứ hai ở cõi dưới. Đến người thứ ba, chàng mê một người phụ nữ vốn đã là vợ của Saragnayan – chúa tể bóng tối, kẻ có sức mạnh đáng sợ.
Thua trận trước Saragnayan
Hai bên giao chiến rất lâu. Labaw Donggon không thể giết Saragnayan, vì sinh mệnh của hắn không nằm trong thân thể mà được giấu trong một con lợn rừng. Labaw Donggon thua, bị bắt giam.
Hai người con đi cứu cha
Hai con trai của Labaw Donggon với hai người vợ đầu lớn lên, biết tin cha bị bắt và lên đường đi cứu. Họ tìm ra bí mật về con lợn rừng, giết nó và đánh bại Saragnayan. Labaw Donggon được giải thoát nhưng trở về trong tình trạng mê muội, phải được chăm sóc mới hồi phục.
Hai người em và những cuộc phiêu lưu khác
Phần sau của sử thi theo chân Humadapnon và Dumalapdap, với những chuyến đi hỏi vợ, đánh quái vật, đánh trả thù cho người anh. Mỗi người có chuyến phiêu lưu đủ dài để thành một truyện riêng. Chi tiết các phần này khác nhau giữa các bản tóm tắt; người đọc nên đối chiếu bản dịch đầy đủ.
Bảng nhân vật
| Nhân vật | Vai trò |
|---|---|
| Alunsina | Nữ thần bầu trời phía đông, mẹ của ba anh hùng |
| Datu Paubari | Người trần ở vùng sông Halawod, cha của ba anh hùng |
| Labaw Donggon | Người anh cả, đa tình, dũng mãnh nhưng bị thất bại |
| Humadapnon | Người em thứ, nhân vật chính của các chuyến đi biển, hỏi vợ |
| Dumalapdap | Người em út, đánh quái vật để cưới vợ |
| Saragnayan | Chúa tể bóng tối, sinh mệnh giấu trong con lợn rừng |
Những mô-típ đáng chú ý
- Hôn nhân trời – đất: người anh hùng là con của nữ thần và người trần, mang sức mạnh của cả hai. Mô-típ này gặp ở nhiều sử thi Đông Nam Á hải đảo.
- Sinh mệnh gửi ngoài thân: Saragnayan giấu sinh mệnh trong con lợn rừng. Người đọc bài Ramakien sẽ nhớ chi tiết Thotsakan gửi trái tim trong hộp – một mô-típ rất phổ biến trong truyện kể thế giới.
- Anh hùng cũng thua: Labaw Donggon không phải người chiến thắng tuyệt đối. Chàng thua vì dục vọng, và chính thế hệ sau phải cứu chàng. Đây là một bài học được nhiều người dạy văn Philippines nhấn mạnh.
- Con cái nối nghiệp cha: các con đi cứu cha, gần với mô-típ người con đi trả thù, đi tìm cha trong sử thi Tây Nguyên như Xing Nhã của người Ê Đê.
Hát ba ngày mà không quên: người hát nhớ bằng cách nào
Người đọc hiện đại hay hỏi: làm sao một người có thể hát hàng chục nghìn dòng mà không cần chữ? Câu trả lời giống nhau ở nhiều truyền thống sử thi, từ Panay đến Tây Nguyên.
- Nhớ khung chứ không nhớ chữ: người hát thuộc trình tự sự việc – ra đời, đi hỏi vợ, đánh nhau, thua, được cứu – rồi "điền lời" mỗi lần hát.
- Cảnh lặp: cảnh lên đường, cảnh chuẩn bị vũ khí, cảnh giao chiến được hát theo khuôn quen, chỉ đổi tên người và nơi chốn.
- Tên gọi dài, nhiều tước hiệu: mỗi nhân vật có chuỗi tên gọi, vừa tạo nhịp, vừa cho người hát thêm thời gian nghĩ câu tiếp theo.
- Người nghe tham gia: khán giả quen tích, phản ứng, nhắc, giữ cho người hát đi đúng mạch.
Hiểu điều này giúp đọc Hinilawod đúng hơn: những đoạn lặp, những câu tả dài không phải "thừa", mà là dấu vết của một nghệ thuật trình diễn. Bản in là ảnh chụp một buổi hát, không phải văn bản cố định.
Hinilawod trong đời sống Philippines hôm nay
Từ khi được ghi lại, Hinilawod đã đi vào sách giáo khoa, sân khấu, tranh minh hoạ và nhiều hình thức chuyển thể khác. Với người Tây Visayas, các tên Labaw Donggon, Humadapnon, Alunsina khá quen thuộc qua trường học và các bản kể lại. Song song đó, cộng đồng Panay Bukidnon và giới nghiên cứu nỗ lực dạy hát sugidanon cho người trẻ, vì số người còn hát được ngày càng ít.
Góc nhìn hôm nay
- Đọc: tìm bản dịch tiếng Anh dựa trên ghi chép của F. Landa Jocano; đọc phần Labaw Donggon trước vì đó là phần hoàn chỉnh và phổ biến nhất.
- Đến: thành phố Iloilo có bảo tàng giới thiệu lịch sử, văn hoá đảo Panay, là điểm khởi đầu tốt trước khi tìm hiểu vùng núi.
- Cách phân biệt: đừng nhầm Hinilawod với Darangen. Hinilawod của người Sulod ở Panay, miền trung; Darangen của người Maranao ở Mindanao, miền nam, và đã được UNESCO ghi danh.
- Cho người dạy văn: cặp Labaw Donggon – Saragnayan là ví dụ tốt để bàn về người anh hùng có khuyết điểm, khác với hình mẫu anh hùng toàn vẹn.
Câu hỏi thường gặp
Hinilawod là gì?
Hinilawod là sử thi hát kể của người Sulod (Panay Bukidnon) ở vùng núi đảo Panay, Philippines. Sử thi kể chuyện ba anh em con của nữ thần Alunsina và người trần Datu Paubari, nổi bật là Labaw Donggon.
Ai đã ghi lại sử thi Hinilawod?
Nhà nhân học Philippines F. Landa Jocano ghi lại Hinilawod giữa thập niên 1950 từ những người hát Sulod, trong đó có một bà cụ tên Hugan-an, rồi phiên âm và dịch.
Hinilawod dài bao nhiêu?
Theo các tài liệu thường dẫn, bản ghi của Jocano dài khoảng 28.000 dòng và cần chừng ba ngày để hát trọn. Con số có thể khác nhau tuỳ cách đếm và tuỳ bản.
Labaw Donggon là ai?
Labaw Donggon là người anh cả trong ba anh hùng của Hinilawod. Chàng đi chinh phục ba người vợ, rồi thua chúa tể bóng tối Saragnayan và bị bắt giam, cho tới khi hai người con trai đến giải cứu.
Hinilawod khác Darangen thế nào?
Hinilawod là sử thi của người Sulod ở đảo Panay, miền trung Philippines. Darangen là sử thi của người Maranao ở hồ Lanao, Mindanao, miền nam Philippines, và đã được UNESCO ghi vào Danh sách di sản phi vật thể đại diện.
