Trương Vĩnh Ký và Chuyện đời xưa: tập truyện quốc ngữ in sớm nhất

Chuyện đời xưa của Trương Vĩnh Ký, in ở Sài Gòn năm 1866, thường được coi là tập truyện dân gian in bằng chữ quốc ngữ sớm nhất. Sách gom những truyện ngắn ông nghe kể ở Nam Kỳ — truyện cười, truyện răn dạy, giai thoại về người khôn kẻ dại — rồi viết lại bằng lời ăn tiếng nói miền Nam thời ấy. Đây không phải sách huyền sử, nhưng nó mở ra một bước ngoặt: lần đầu truyện kể của người Việt được ghi thẳng bằng một thứ chữ ai học vài tháng cũng đọc được, rồi in máy thành nhiều bản.

Bối cảnh: chữ quốc ngữ và nhà in ở Sài Gòn

Chữ quốc ngữ hình thành từ thế kỷ 17 trong giới giáo sĩ phương Tây và người Việt theo đạo. Suốt gần hai thế kỷ, nó chủ yếu dùng trong sách đạo và từ điển. Đến những năm 1860, khi người Pháp chiếm các tỉnh Nam Kỳ, chữ quốc ngữ được chính quyền mới đẩy mạnh trong hành chính, trường học và báo chí. Năm 1865, tờ Gia Định báo ra đời ở Sài Gòn, được coi là tờ báo quốc ngữ đầu tiên.

Lúc ấy người biết đọc quốc ngữ còn rất ít. Muốn có người đọc, phải có sách để đọc, mà sách ấy phải gần gũi: không phải kinh điển chữ Hán, không phải văn bản hành chính, mà là những câu chuyện quen thuộc. Chuyện đời xưa ra đời để lấp đúng chỗ trống đó.

Trương Vĩnh Ký là ai, nói gọn

Trương Vĩnh Ký (1837–1898), quê ở Vĩnh Long, học ở các trường đạo trong nước và ở Penang, thông thạo nhiều ngôn ngữ phương Đông và phương Tây. Ông làm việc cho chính quyền Pháp ở Nam Kỳ, dạy học, làm báo và để lại một khối lượng sách rất lớn: sách học tiếng, từ điển, phiên âm văn chương Nôm sang quốc ngữ, sách sử, sách dạy luân lý. Vai trò chính trị của ông trong thời Pháp thuộc đến nay vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau; bài này chỉ bàn về ông như một người ghi chép truyện kể.

Những công việc phiên dịch và phiên âm của ông đã có bài riêng ở chỗ khác trong hệ. Ở đây chỉ nói một tập sách nhỏ trong số đó.

Cuốn sách nhỏ năm 1866

Tên đầy đủ thường được dẫn là Chuyện đời xưa, lựa nhón lấy những chuyện hay và có ích. Chữ "lựa nhón" — chọn nhặt ra — nói rõ đây là một tuyển chọn chứ không phải một bộ sưu tầm đầy đủ. Sách in ở Sài Gòn năm 1866, về sau được in lại nhiều lần, các lần in có thể khác nhau đôi chút về số truyện và cách viết; con số thường được nhắc là khoảng bảy mươi lăm truyện.

Trong sách có những loại truyện gì

• Truyện răn dạy: hiếu thảo, thật thà, biết điều, hậu quả của tham lam, lười nhác.
• Truyện cười: người khoe khoang, kẻ hà tiện, anh học trò dốt, những tình huống trớ trêu.
• Giai thoại, mẩu chuyện đời: chuyện quan xử kiện, chuyện mưu trí, chuyện ứng xử trong nhà ngoài xóm.
• Một số truyện có nguồn từ sách chữ Hán được kể lại bằng lời Việt.

Truyện ngắn, thường chỉ vài đoạn, kết bằng một câu đúc rút. Rõ ràng đây là sách cho người mới học đọc: câu ngắn, chuyện vui, có bài học.

Không có huyền sử, vì sao vẫn đáng nhắc ở đây

Người tìm truyện Hồng Bàng, Thánh Gióng hay các truyền thuyết lập nước sẽ không thấy chúng trong Chuyện đời xưa. Trương Vĩnh Ký chọn chuyện đời thường, không chọn chuyện thần thánh hay chuyện vua chúa. Nhưng với lịch sử ghi chép truyện kể, tập sách quan trọng vì nó thay đổi ba thứ cùng lúc: chữ (từ Hán, Nôm sang quốc ngữ), cách phát hành (từ chép tay sang in máy) và người đọc (từ nho sĩ sang người bình dân đi học chữ mới). Mọi tuyển tập truyện cổ quốc ngữ về sau, kể cả những bộ có huyền sử, đều đi trên con đường ấy.

Thứ tiếng Việt trong sách

Điều làm Chuyện đời xưa sống đến hôm nay không chỉ là truyện mà là giọng kể. Trương Vĩnh Ký viết đúng như người Nam Kỳ thế kỷ 19 nói: từ địa phương, cách xưng hô, nhịp câu của lời kể miệng. Ông không "văn hoa hoá" truyện theo lối biền ngẫu chữ Hán.

Vì thế, các nhà ngôn ngữ học coi tập sách là tư liệu quý về tiếng Việt miền Nam thời đó. Người đọc hôm nay sẽ gặp những từ nghe lạ hoặc đã đổi nghĩa; nhiều bản in lại có chú thích. Cũng chính vì giọng kể ấy, sách thường được nhắc trong các bài bàn về buổi đầu văn xuôi quốc ngữ, bên cạnh những tác phẩm khác của ông và của Huỳnh Tịnh Của.

Những người cùng thời làm việc tương tự

Trương Vĩnh Ký không đơn độc. Giai đoạn cuối thế kỷ 19 ở Nam Kỳ có một nhóm người cùng in sách quốc ngữ từ vốn truyện kể và văn chương quen thuộc.

Nhìn chung, nhóm người viết quốc ngữ ở Nam Kỳ lúc ấy lấy truyện kể làm "sách tập đọc" cho chữ mới; còn các nhà sưu tầm người Pháp lấy truyện kể làm tư liệu để hiểu người bản xứ. Hai mục đích khác nhau, nhưng cùng đưa truyện kể dân gian Việt lên trang in. Bài về A. Landes trong danh mục này nói thêm về phía người Pháp.

Đọc Chuyện đời xưa cho đúng

Có mấy điều nên nhớ khi đọc tập sách hôm nay:

• Đây là truyện đã chọn lọc và viết lại, không phải bản ghi nguyên lời người kể như cách điền dã hiện đại. Tác giả chọn truyện "hay và có ích", tức có ý giáo dục.
• Đây là truyện của Nam Kỳ giữa thế kỷ 19. Cùng một truyện cười, ở Bắc hay ở Trung có thể được kể khác.
• Không ghi người kể, nơi kể. Theo chuẩn sưu tầm hôm nay, đó là thiếu sót; nhưng ở thời ấy chưa ai làm như vậy.
• Một số truyện có gốc sách vở chứ không hoàn toàn dân gian. Khi so với truyện trong các bộ sưu tầm sau, cần thận trọng trước khi kết luận truyện nào "cổ" hơn.

Hiểu những giới hạn ấy, người đọc sẽ thấy tập sách đáng giá ở chỗ khác: nó là bức ảnh chụp đời sống, cách nghĩ và tiếng nói của người miền Nam hơn một thế kỷ rưỡi trước.

Góc nhìn hôm nay: tìm đọc ở đâu

Chuyện đời xưa đã được nhiều nhà xuất bản in lại, có bản giữ nguyên cách viết cũ, có bản chuẩn hoá chính tả và thêm chú thích; người mới đọc nên chọn bản có chú thích từ cổ. Bản in thế kỷ 19 được lưu ở Thư viện Quốc gia Việt Nam và một số thư viện nước ngoài, nhiều bản đã được số hoá để tra cứu.

Một cách đọc thú vị: chọn vài truyện, đọc to bằng giọng Nam, rồi so với một truyện cười cùng kiểu trong các bộ sưu tầm truyện tiếu lâm miền Bắc đầu thế kỷ 20. Sự khác nhau về chữ, về nhân vật, về cái cười sẽ cho thấy truyện dân gian thay hình đổi dạng ra sao khi đi qua từng vùng. Ở Thành phố Hồ Chí Minh, các khu sách cũ thỉnh thoảng có những bản in lại từ giữa thế kỷ 20 — với người mê sách, săn được một bản như vậy là một niềm vui riêng.