I La Galigo: sử thi của người Bugis được UNESCO ghi vào Ký ức thế giới

I La Galigo (còn gọi Sureq Galigo) là sử thi của người Bugis ở miền nam đảo Sulawesi, Indonesia, kể chuyện các vị thần từ cõi trên xuống lập cõi người, rồi chuyện người anh hùng Sawerigading đóng thuyền vượt biển đi cưới vợ. Sử thi viết bằng tiếng Bugis cổ, chép tay bằng chữ Lontara, thường được nhắc là một trong những tác phẩm văn chương dài nhất thế giới. Năm 2011, bộ bản thảo I La Galigo được UNESCO ghi vào chương trình Ký ức thế giới theo hồ sơ chung của Indonesia và Hà Lan.

Người Bugis và thế giới của I La Galigo

Người Bugis sống chủ yếu ở bán đảo tây nam Sulawesi, nổi tiếng là dân đi biển, buôn bán và đóng thuyền. Trước khi theo Hồi giáo từ đầu thế kỷ 17, xã hội Bugis có một vũ trụ quan riêng, và I La Galigo là nơi vũ trụ quan ấy được kể lại đầy đủ nhất.

Theo cách kể trong sử thi, thế giới có ba tầng: cõi trên của các vị thần, cõi dưới nằm sâu dưới nước, và cõi giữa – mặt đất – nơi con người sống. Cõi giữa ban đầu trống vắng. Câu chuyện bắt đầu khi các vị thần quyết định đưa con cháu mình xuống ở đó.

Câu chuyện chính

Batara Guru xuống trần

Vị thần cõi trên cử con trai mình là Batara Guru xuống cõi giữa. Ở đó, Batara Guru kết duyên với một nữ thần từ cõi dưới. Cuộc hôn nhân giữa cõi trên và cõi dưới mở đầu cho dòng dõi cai trị mặt đất – theo cách hiểu của người Bugis, đó là gốc của các dòng quý tộc, đặc biệt gắn với vương quốc Luwu cổ.

Sawerigading và người em song sinh

Nhân vật trung tâm là Sawerigading, cháu của Batara Guru. Chàng có một người em gái song sinh là We Tenriabeng, bị tách khỏi chàng từ nhỏ để tránh điều cấm kỵ. Lớn lên, gặp lại em, Sawerigading đem lòng yêu – một tình yêu bị cấm tuyệt đối. Chính We Tenriabeng khuyên anh đi tìm một người con gái giống nàng ở xứ xa, tên là We Cudai.

Cây đại thụ thành con thuyền

Để vượt biển, Sawerigading đốn một cây đại thụ thần, gọi là Welenreng, và cây được làm thành con thuyền lớn. Hình ảnh này đặc biệt quan trọng với người Bugis – dân tộc của những người đóng thuyền. Chàng vượt biển, trải qua nhiều trận đánh với các đối thủ trên đường, rồi tới xứ của We Cudai.

We Cudai và La Galigo

Cuộc hôn nhân với We Cudai không suôn sẻ ngay: nàng ban đầu từ chối người đàn ông lạ. Nhưng cuối cùng họ thành vợ chồng, và có con trai là La Galigo – người mà tên được dùng để gọi cả sử thi. La Galigo cũng trở thành một nhân vật anh hùng với những chuyến phiêu lưu riêng.

Kết thúc: các vị thần rút đi

Theo các tóm tắt phổ biến, sử thi khép lại khi con cháu thần linh rời cõi giữa trở về cõi trên và cõi dưới, sợi dây giữa các tầng thế giới bị cắt. Từ đó mặt đất thuộc về con người. Đây là một kết thúc lạ: không phải người anh hùng chiến thắng, mà là một thời đại thần thoại khép lại để thời của người bắt đầu.

Lưu ý: nhiều tên riêng và nhiều đoạn khác nhau tuỳ bản chép; tóm tắt trên chỉ giữ những tuyến lớn thường được các nhà nghiên cứu nêu.

Dài đến mức nào

I La Galigo không có một bản trọn vẹn. Các đoạn nằm rải rác trong nhiều bản chép tay ở Sulawesi và thư viện châu Âu. Ước tính thường được dẫn là toàn bộ sử thi, nếu ghép đủ, dài hơn cả Mahabharata. Con số cụ thể khác nhau giữa các nguồn, nên chỉ nên nói "một trong những tác phẩm dài nhất thế giới" thay vì đưa một con số chắc chắn.

Sử thi viết theo thể thơ có số âm tiết cố định trong mỗi dòng, giúp người đọc ngâm theo nhịp. Ngôn ngữ của nó là tiếng Bugis cổ, khác tiếng Bugis thường ngày, nên ngay cả người Bugis hiện đại cũng cần học mới đọc được.

Chữ Lontara

Chữ dùng để chép I La Galigo là Lontara, một hệ chữ ghi âm tiết thuộc họ chữ có gốc xa từ Ấn Độ, giống như nhiều hệ chữ cổ khác ở Đông Nam Á. Tên Lontara thường được giải thích là từ lontar, loại lá cọ người xưa dùng để viết. Người Bugis và người Makassar đều dùng chữ này, không chỉ để chép sử thi mà còn chép biên niên, luật lệ, gia phả. Ngày nay chữ Lontara vẫn được dạy ở trường học Nam Sulawesi như một phần của văn hoá địa phương.

Bộ bản thảo Leiden và người phụ nữ ngồi chép

Bộ bản thảo được biết đến nhiều nhất nằm ở Thư viện Đại học Leiden (Hà Lan). Nó được chép vào giữa thế kỷ 19 theo đề nghị của nhà ngôn ngữ học, nhà truyền giáo người Hà Lan B. F. Matthes, người nghiên cứu tiếng Bugis. Người đứng ra sưu tập và chép là Colliq Pujié, một nữ quý tộc Bugis có học vấn cao, đồng thời là nhà văn. Bộ chép gồm nhiều tập, được coi là phần lớn nhất của sử thi còn giữ được ở một nơi, dù vẫn chỉ là một phần của toàn bộ.

Câu chuyện này đáng nhớ vì nó lật ngược hình dung quen thuộc "học giả phương Tây đi sưu tầm". Ở đây, người giữ tri thức và quyết định chép gì là một phụ nữ bản địa.

Bảng tóm lược

I La Galigo trên sân khấu thế giới

Năm 2004, đạo diễn người Mỹ Robert Wilson dựng vở diễn sân khấu I La Galigo, công diễn lần đầu ở Singapore rồi lưu diễn nhiều nước, với âm nhạc và diễn viên Indonesia. Vở diễn đưa sử thi Bugis đến với khán giả quốc tế, đồng thời khơi lại sự quan tâm ngay trong Indonesia. Cũng như với mọi bản chuyển thể, vở diễn chỉ chọn một số đoạn và kể theo cách của người dựng.

Trong cộng đồng Bugis, việc đọc I La Galigo xưa kia gắn với những dịp quan trọng của cộng đồng và với một số người giữ nghi lễ truyền thống. Ở đây chỉ nhắc như bối cảnh nơi sử thi được đọc; điều đáng nói là văn bản này từng có vị trí rất trang trọng, không chỉ là truyện giải trí.

Góc nhìn hôm nay

• Đến: vùng Luwu và thành phố Palopo ở Nam Sulawesi gắn với Sawerigading trong lời kể địa phương; Makassar có các bảo tàng về văn hoá Bugis – Makassar.
• Đọc: tìm các bản tóm tắt, bản dịch chọn lọc bằng tiếng Anh hoặc tiếng Indonesia; đọc đoạn Sawerigading đốn cây làm thuyền trước, vì đó là đoạn tiêu biểu nhất.
• So sánh: người Việt sẽ thấy mô-típ cây thần, thuyền lớn, hôn nhân giữa các cõi rất gần truyện kể các dân tộc ven biển và hải đảo. Nhưng nên so ở mức mô-típ, không suy ra quan hệ nguồn gốc.
• Bài học mang về: một sử thi có thể sống nhờ một người chép tay tận tâm. Không có Colliq Pujié, phần lớn I La Galigo có lẽ đã tản mát.