Trong nhiều truyện kể của người Thái và người Lào, người Khơ Mú được nhắc như "người anh cả": người ra đời trước, đến đất này trước, là chủ cũ của rừng núi trước khi các nhóm Tai tới lập mường. Ý ấy hiện lên ở ba chỗ: truyện quả bầu (người Khơ Mú chui ra đầu tiên), truyền thuyết Khun Bulom của Lào (Khơ Mú là anh, Lào là em), và các biên niên Thái Đen (những thủ lĩnh "Xá" giữ đất mà Lạng Chượng phải đánh mới chiếm được). Từ đó, ở một số mường Tai, người đến trước được dành một vai trò nghi lễ riêng; chi tiết khác nhau theo từng nơi và cần đọc trong nghiên cứu địa phương.
Khơ Mú, Xá: gọi thế nào cho đúng
Khơ Mú là một dân tộc nói ngôn ngữ thuộc nhóm Môn – Khmer, sống ở miền núi Tây Bắc và miền tây Nghệ An, Thanh Hoá, và đông ở Lào. Tên tự gọi phổ biến là Kmhmu, Kammu; trong tài liệu Việt còn gặp các tên khác như Xá Cẩu, Mứn Xen, Pu Thênh, Tềnh, Tày Hạy.
"Xá" là từ người Thái dùng để gọi chung nhiều nhóm cư dân nói tiếng Môn – Khmer đã ở vùng này từ trước, không chỉ riêng Khơ Mú. Vì vậy khi đọc một văn bản Thái cổ nhắc "người Xá", không nên tự động hiểu là người Khơ Mú ngày nay. Khi viết về hiện tại, dùng tên chính thức là Khơ Mú.
Ba nơi ý "người anh cả" hiện ra
| Nguồn | Người Khơ Mú hiện ra thế nào | Ghi chú |
|---|---|---|
| Truyện quả bầu của nhiều dân tộc | Ra khỏi quả bầu đầu tiên, qua lỗ dùi bằng que nung nên da sẫm hơn | Truyện đã được kể kỹ ở nơi khác; ở đây chỉ dùng thứ tự "ra trước" |
| Truyền thuyết Khun Bulom và biên niên Lào | Là anh, người Lào là em; thứ bậc tính theo thứ tự đến định cư | Nhiều nghiên cứu về Lào nhắc ý này |
| Quắm tố mướng, Táy pú xấc của người Thái Đen | Các thủ lĩnh Xá như Khun Quàng, Ăm Poi giữ những vùng Lạng Chượng muốn chiếm | Họ là đối thủ mạnh, từng đánh bại đoàn quân Thái ở sông Đà |
Ba nguồn có chức năng khác nhau nhưng cùng một trực giác: người Khơ Mú và các nhóm "Xá" đã ở đó trước. Truyện quả bầu biến điều đó thành thứ bậc anh em; biên niên Thái biến nó thành chuyện chinh phục.
Vì sao người đến trước được kính nể
Đất có chủ cũ
Trong quan niệm truyền thống của nhiều cộng đồng Tai, đất đai không trống trơn khi người Tai tới. Rừng, núi, suối đã có chủ, và những người khai phá đầu tiên có mối liên hệ đặc biệt với đất. Nhóm mới đến có thể làm chủ mường về chính trị, nhưng vẫn phải thừa nhận lớp người cũ. Các nhà dân tộc học viết về xã hội Tai thường mô tả quan hệ này như một sự phân công: mường, ruộng nước thuộc về người Tai; rừng núi, đất cũ gắn với người đến trước.
Một ví dụ được ghi chép kỹ: Luang Prabang
Ở Luang Prabang (Lào), các nghiên cứu của nhà dân tộc học Pháp Charles Archaimbault và nhiều người khác ghi nhận truyền thuyết lập kinh đô kể rằng vị thủ lĩnh Lào đầu tiên đánh đuổi cư dân cũ (người Lào gọi chung là "Kha"), nhưng thừa nhận họ là chủ đất trước. Trong các nghi lễ triều đình xưa, những cộng đồng bản địa này có vai trò riêng. Người Khơ Mú là cộng đồng bản địa đông nhất quanh Luang Prabang, nên thường được hiểu là "người anh" trong các nghi thức ấy, dù các học giả còn bàn "Kha" trong từng văn bản cụ thể chỉ nhóm nào.
Ở Tây Bắc Việt Nam
Ở các mường Thái Việt Nam, quan hệ giữa người Thái và người Khơ Mú, Xinh Mun, Kháng… được ghi lại trong các công trình dân tộc học từ thập niên 1970. Mỗi mường có cách thừa nhận người đến trước khác nhau, có nơi thể hiện trong lễ của bản, của mường. Vì chi tiết thay đổi theo từng nơi và không phải nơi nào cũng còn giữ, bài này không mô tả một nghi thức cụ thể nào; ai cần nên tìm khảo tả của chính mường đó.
Đọc lại chuyện Lạng Chượng từ phía người Xá
Biên niên Thái Đen kể chuyện từ phía người thắng. Nhưng chính văn bản ấy để lộ nhiều điều về phía bên kia:
- Thủ lĩnh Xá Khun Quàng chặn được đoàn Lạng Chượng ở bến sông Đà, khiến quân Thái thiệt hại nặng. Người Xá không phải đối thủ yếu.
- Ở Mường La, người Thái phải dùng hoả công; ở Mường Muổi, phải dùng hôn nhân và một bữa tiệc mới hạ được thủ lĩnh Ăm Poi.
- Các vùng ấy đã có tổ chức, có thủ lĩnh, có lực lượng. Nói cách khác, "đất mới" của người Thái là "đất cũ" của người khác.
Đọc như vậy không nhằm phán xét người xưa, mà để thấy vì sao truyện kể Tai cần đến hình ảnh "người anh cả": nó là cách một cộng đồng hoà giải với việc mình đến sau, thừa nhận lớp người trước mà vẫn giữ quyền cai quản.
Người Khơ Mú tự kể về mình
Ý "anh cả" phần lớn đến từ truyện của người Thái và người Lào. Người Khơ Mú có kho truyện kể riêng rất phong phú: truyện về nguồn gốc, về lúa rẫy, về các con vật, về những người mồ côi. Bộ Folk Tales from Kammu do Kristina Lindell và cộng sự công bố bằng tiếng Anh (nhiều tập, từ thập niên 1970) là một trong những bộ sưu tầm lớn nhất; ở Việt Nam, truyện Khơ Mú có trong các tuyển tập văn học dân gian các dân tộc thiểu số. Đọc truyện do chính người Khơ Mú kể là cách tốt nhất để không chỉ thấy họ qua mắt láng giềng.
Góc nhìn hôm nay
- Tôn trọng tên gọi: dùng "Khơ Mú" khi nói về hiện tại; "Xá" chỉ dùng khi dẫn văn bản cổ và có giải thích.
- Đi và gặp: người Khơ Mú sống đông ở miền tây Nghệ An, ở Điện Biên, Sơn La, Lai Châu. Khi đến bản, nên đi cùng người địa phương và hỏi trước khi chụp ảnh.
- Xem: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) có phần giới thiệu nhóm Môn – Khmer ở miền Bắc, gồm người Khơ Mú.
- Đọc: các chuyên khảo về người Thái Tây Bắc (như của Cầm Trọng, 1978) để thấy quan hệ Thái – Xá trong lịch sử; tuyển tập truyện cổ Khơ Mú để nghe chính tiếng nói của họ.
Bài học từ hình ảnh "người anh cả" khá giản dị: trên mỗi vùng đất đều có người đến trước. Một truyền thống biết ghi nhận điều đó, dù chỉ bằng một câu chuyện, là một truyền thống biết sống chung.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người Khơ Mú được gọi là anh cả trong truyện Thái?
Vì trong truyện quả bầu, người Khơ Mú ra đời đầu tiên, và trong ký ức các nhóm Tai, họ là cư dân đã ở vùng núi trước khi người Thái, người Lào đến. Thứ bậc anh em được tính theo thứ tự có mặt trên đất.
Người Xá có phải là người Khơ Mú không?
Không hoàn toàn. Xá là từ người Thái dùng gọi chung nhiều nhóm cư dân nói tiếng Môn – Khmer đã ở Tây Bắc từ trước, trong đó có tổ tiên người Khơ Mú. Khi đọc văn bản cổ, không nên đồng nhất mọi "Xá" với người Khơ Mú ngày nay.
Người Khơ Mú sống ở đâu?
Ở Việt Nam, người Khơ Mú sống chủ yếu ở miền tây Nghệ An, Thanh Hoá và các tỉnh Tây Bắc như Điện Biên, Sơn La, Lai Châu, Lào Cai. Ở Lào, họ là một trong những cộng đồng đông dân nhất, nhất là quanh Luang Prabang.
Người Khơ Mú có vai trò gì trong lễ của người Thái, người Lào?
Ở một số mường Tai, người đến trước được thừa nhận vai trò riêng trong nghi lễ; ví dụ được ghi chép kỹ nhất là các nghi lễ triều đình xưa ở Luang Prabang. Ở Tây Bắc Việt Nam, chi tiết thay đổi theo từng mường và cần tìm trong khảo tả địa phương.
Đọc truyện cổ Khơ Mú ở đâu?
Có thể tìm trong các tuyển tập văn học dân gian các dân tộc thiểu số Việt Nam. Bằng tiếng Anh, bộ Folk Tales from Kammu do Kristina Lindell và cộng sự sưu tầm là một nguồn lớn.
