Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam là bộ sưu tầm truyện cổ lớn nhất của Việt Nam thế kỷ 20, do nhà nghiên cứu Nguyễn Đổng Chi (1915–1984) biên soạn, gồm năm tập, tập đầu in năm 1957 và tập cuối in năm 1982. Bộ sách có khoảng hai trăm truyện chính, mỗi truyện được kể lại rồi kèm phần chú giải, so sánh các bản kể khác trong nước và nước ngoài, lại gồm cả truyện của nhiều dân tộc thiểu số. Đó là thành quả của gần cả đời người, được làm phần lớn bằng sức của một người.
Nguyễn Đổng Chi: người tự học thành nhà nghiên cứu
Nguyễn Đổng Chi quê ở Hà Tĩnh, trong một gia đình có truyền thống nho học. Ông không qua bậc đại học chính quy theo kiểu thời Pháp; phần lớn vốn liếng là tự học: Hán văn từ gia đình, tiếng Pháp và phương pháp nghiên cứu từ sách vở. Từ những năm 1930–1940 ông đã viết báo, nghiên cứu văn học.
Năm 1942, ông in Việt Nam cổ văn học sử, một trong những công trình sớm viết lịch sử văn học Việt Nam thời cổ bằng chữ quốc ngữ và được giới nghiên cứu đánh giá cao. Sau năm 1954, ông làm việc trong các cơ quan nghiên cứu ở Hà Nội, tham gia nhiều công trình về văn học, sử học và văn hoá dân gian, trong đó có những khảo cứu về thần thoại Việt Nam.
Bộ sách năm tập: hai mươi lăm năm
Tập đầu tiên của Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam ra năm 1957. Các tập tiếp theo in rải rác qua những năm sau, đến năm 1982 thì in xong tập thứ năm. Khoảng một phần tư thế kỷ ấy trùng với những năm đất nước chiến tranh, giấy in khan hiếm, nên nhịp ra sách không đều là điều dễ hiểu.
Sau khi tác giả mất, bộ sách được tái bản nhiều lần, có lần gộp lại thành bộ ít tập hơn, có lần sửa chữa, bổ sung dựa trên ghi chép của chính ông. Vì vậy khi trích dẫn, nên ghi rõ dùng bản in năm nào.
Một truyện trong Kho tàng được trình bày thế nào
Điều làm bộ sách khác hẳn các tuyển tập trước là cấu trúc của từng truyện:
| Phần | Nội dung | Ý nghĩa với người đọc |
|---|---|---|
| Lời kể | Truyện được Nguyễn Đổng Chi kể lại bằng văn của ông, thường tổng hợp từ nhiều bản | Đọc được một câu chuyện trọn vẹn, liền mạch |
| Ghi chú nguồn | Cho biết truyện nghe ở đâu, lấy từ sách nào, khi có thể | Biết truyện đến từ vùng nào, ai từng ghi |
| So sánh dị bản | Nêu các bản kể khác của người Việt, các dân tộc trong nước và các nước | Thấy truyện nằm trong một mạng lưới rộng |
Phần so sánh dị bản đã thành một nét riêng của bộ sách, có chỗ khác trong hệ bàn kỹ; ở đây chỉ cần biết rằng nó biến bộ sách từ một tuyển tập để đọc thành một công cụ để nghiên cứu. Học sinh có thể chỉ đọc phần lời kể; người làm nghiên cứu thì thường đọc phần chú giải trước.
Phần mở đầu: một khảo luận về truyện cổ tích
Tập đầu có phần khảo luận dài của tác giả về truyện cổ tích: khái niệm, phân loại, nguồn gốc, quan hệ giữa truyện Việt với truyện các nước. Nhiều cách phân biệt thể loại được dạy về sau có thể tìm thấy dấu vết ở đây. Đây là phần nên đọc nếu muốn hiểu cách nhìn của tác giả trước khi đọc từng truyện.
Mở rộng ra các dân tộc
Khác Nguyễn Văn Ngọc, Nguyễn Đổng Chi đưa vào bộ sách nhiều truyện của các dân tộc thiểu số: người Tày, Nùng, Thái, Mường, H'Mông, Dao ở phía Bắc, người Ê Đê, Ba Na, Gia Rai và nhiều dân tộc khác ở Tây Nguyên, người Chăm, người Khmer ở phía Nam. Có truyện được đặt làm truyện chính, có truyện xuất hiện trong phần so sánh dị bản.
Ý nghĩa của việc này lớn hơn con số. Nó khẳng định truyện cổ Việt Nam không chỉ là truyện của người Kinh; và nó cho thấy nhiều mô-típ như người mồ côi được giúp đỡ, người em út thắng anh chị, con vật nhỏ khôn ngoan… đi xuyên qua các dân tộc. Tuy vậy, nhiều truyện các dân tộc trong bộ sách được biết qua bản dịch, bản ghi của người khác chứ không phải do tác giả tự điền dã, nên độ sâu không đều. Những tuyển tập chuyên về từng dân tộc ra đời về sau mới bù vào chỗ đó.
Những điều giới nghiên cứu bàn lại
Bộ sách được coi là kinh điển, nhưng không vì vậy mà không có chỗ để bàn:
- Bản kể là bản tổng hợp: khi gộp nhiều dị bản thành một lời kể, tác giả phải chọn chi tiết. Lời kể ấy hay và trọn, nhưng không phải bản ghi nguyên của một người kể cụ thể nào. Theo chuẩn điền dã hiện nay, bản ghi nguyên và bản kể lại là hai thứ khác nhau.
- Giọng văn của tác giả: như mọi người kể lại, Nguyễn Đổng Chi để dấu văn của mình trên truyện. Đọc kỹ sẽ thấy cách dùng từ, nhịp câu của một nhà văn hoá giữa thế kỷ 20.
- Cách phân loại: một số truyện trong bộ sách nay thường được xếp vào truyền thuyết, truyện cười hay ngụ ngôn hơn là cổ tích. Ranh giới thể loại vốn mờ, và giới nghiên cứu sau này đã chia lại theo nhiều cách.
- Diễn giải theo thời: một số nhận định về nguồn gốc, ý nghĩa truyện mang dấu ấn quan điểm học thuật của thời biên soạn.
Những điểm này là chuyện bình thường với một công trình lớn ra đời cách nay hơn nửa thế kỷ. Chúng cho người đọc biết nên đặt bộ sách ở đâu: là điểm xuất phát tốt nhất, không phải điểm kết thúc.
Đặt trong dòng sưu tầm truyện cổ
- Thế kỷ 15: các sách chữ Hán như Lĩnh Nam chích quái được hiệu đính — truyện kể được nho sĩ chép lại.
- 1866: Trương Vĩnh Ký in Chuyện đời xưa bằng chữ quốc ngữ.
- Thập niên 1880: A. Landes, G. Dumoutier ghi truyện Việt bằng tiếng Pháp.
- Đầu thập niên 1930: Nguyễn Văn Ngọc in Truyện cổ nước Nam.
- 1957–1982: Nguyễn Đổng Chi in năm tập Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam.
- Cuối thế kỷ 20 – đầu thế kỷ 21: các viện nghiên cứu, hội văn nghệ dân gian in những tuyển tập, tổng tập lớn theo từng dân tộc, từng vùng.
Trong dòng ấy, Kho tàng là cây cầu giữa lối sưu tầm "nhà nho – nhà giáo" của đầu thế kỷ 20 và lối nghiên cứu văn học dân gian chuyên nghiệp của nửa sau thế kỷ.
Góc nhìn hôm nay: đọc Kho tàng thế nào
Bộ sách được NXB Giáo dục và một số nhà xuất bản khác tái bản; có bản trọn bộ cho thư viện và gia đình. Nếu chỉ định mua một bộ truyện cổ Việt Nam làm sách tra cứu trong nhà, đây là lựa chọn được giới làm nghề hay khuyên nhất.
Một vài cách dùng hiệu quả:
- Học sinh: đọc lời kể để nắm cốt truyện, rồi đọc phần chú giải để có ý so sánh khi làm bài văn nghị luận về truyện cổ.
- Giáo viên: dùng phần so sánh dị bản để cho học trò thấy một truyện quen có những phiên bản nào ở dân tộc khác.
- Người đi du lịch: trước khi lên Tây Bắc hay Tây Nguyên, tra mục lục tìm truyện của dân tộc nơi mình sẽ đến; đọc xong rồi nghe người địa phương kể lại, sẽ thấy dị bản ngay trước mắt.
- Người viết, người kể chuyện cho trẻ: nhớ rằng lời kể trong Kho tàng là văn của Nguyễn Đổng Chi; khi kể lại nên ghi "theo Nguyễn Đổng Chi" thay vì coi đó là văn dân gian vô chủ.
Câu hỏi thường gặp
Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của ai?
Bộ sách do nhà nghiên cứu Nguyễn Đổng Chi (1915–1984) sưu tầm, kể lại và chú giải. Ông là người Hà Tĩnh, chủ yếu tự học, từng viết Việt Nam cổ văn học sử năm 1942.
Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam có mấy tập, in năm nào?
Bộ sách gồm năm tập, tập đầu in năm 1957 và tập thứ năm in năm 1982. Sau đó bộ sách được tái bản nhiều lần, có lần gộp thành ít tập hơn.
Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam có bao nhiêu truyện?
Bộ sách có khoảng hai trăm truyện chính, chưa kể rất nhiều bản kể khác được nhắc trong phần so sánh dị bản. Con số chính xác có thể khác nhau giữa các lần tái bản.
Vì sao Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam được đánh giá cao?
Vì đây là bộ sưu tầm lớn nhất thế kỷ 20, có ghi chú nguồn, so sánh dị bản với truyện các dân tộc và các nước, kèm khảo luận về truyện cổ tích. Bộ sách biến việc đọc truyện cổ thành một việc có thể nghiên cứu.
Truyện trong Kho tàng có phải lời kể nguyên văn của dân gian không?
Không. Phần lớn là bản kể lại của Nguyễn Đổng Chi, thường tổng hợp từ nhiều dị bản. Đó là bản kể hay và trọn, nhưng khác với bản ghi nguyên lời một người kể theo chuẩn điền dã hiện nay.
