Nguyễn Văn Ngọc và Truyện cổ nước Nam: bộ sưu tầm truyện cổ thập niên 1930

Truyện cổ nước Nam là bộ truyện dân gian do nhà giáo Nguyễn Văn Ngọc (1890–1942), hiệu Ôn Như, sưu tầm và kể lại bằng chữ quốc ngữ, in ở Hà Nội đầu thập niên 1930, gồm hai quyển: quyển về chuyện người ("Người ta") và quyển về chuyện loài vật ("Muông chim"). Đây là bộ sưu tầm truyện cổ lớn đầu tiên do một người Việt làm ở miền Bắc, viết bằng thứ văn xuôi trong sáng, dễ đọc, và trong nhiều chục năm là một trong những nguồn chính để sách thiếu nhi, sách học lấy truyện ra kể lại. Muốn biết vì sao nhiều truyện cổ ta quen được kể theo một kiểu nhất định, nên bắt đầu từ cuốn sách này.

Ôn Như Nguyễn Văn Ngọc là ai

Nguyễn Văn Ngọc là nhà giáo, làm việc trong ngành học chính thời Pháp thuộc ở Bắc Kỳ, đồng thời là người soạn sách, biên tập văn chương. Ông thuộc lớp trí thức đầu thế kỷ 20 vừa có nền Hán học vừa học tiếng Pháp, chọn chữ quốc ngữ làm phương tiện chính. Lớp người ấy có chung một mối lo: tiếng Việt viết bằng chữ mới cần có sách để đọc, và vốn văn hoá cũ — từ điển cố chữ Hán đến ca dao, truyện cổ — cần được chuyển sang chữ mới trước khi bị quên.

Cũng vì vậy, Nguyễn Văn Ngọc không chỉ làm một cuốn. Ông để lại một loạt sách tuyển chọn, mỗi cuốn gom một mảng văn hoá.

Những bộ sách của ông

Nhìn bảng có thể thấy một chương trình làm việc rõ ràng: lần lượt đưa từng thể loại văn chương truyền miệng và văn chương cổ sang chữ quốc ngữ. Cổ học tinh hoa gom chuyện xưa của Trung Hoa; Truyện cổ nước Nam gom chuyện của chính người Việt. Hai cuốn đặt cạnh nhau nói lên ý của người soạn: người Việt cũng có một kho truyện đáng đọc như kho truyện cổ phương Bắc. Riêng việc sưu tầm ca dao đã có bài ở chỗ khác trong hệ; bài này chỉ bàn truyện cổ.

Truyện cổ nước Nam gồm những gì

Hai quyển, hai thế giới

• Quyển "Người ta": truyện về con người — cổ tích thần kỳ, cổ tích sinh hoạt, sự tích, một số truyện nay xếp vào truyền thuyết.
• Quyển "Muông chim": truyện loài vật — giải thích đặc điểm của từng loài, truyện con vật nhỏ khôn ngoan thắng con vật lớn, truyện mang tính ngụ ngôn.

Cách chia theo nhân vật — người hay vật — là cách chia đơn giản, chưa theo thể loại như giới nghiên cứu sau này (thần thoại, truyền thuyết, cổ tích). Nhưng nó dễ dùng cho người đọc phổ thông và cho thầy giáo chọn truyện dạy trẻ.

Cách kể lại

Nguyễn Văn Ngọc không ghi nguyên lời người kể. Ông kể lại bằng văn của mình: câu gọn, mạch lạc, từ ngữ chọn lọc, cuối truyện thường có lời bàn hay câu đúc kết. Văn ấy dễ đọc đến mức nhiều thế hệ coi các bản kể của ông là "bản chuẩn" của truyện, dù thật ra đó chỉ là một trong nhiều dị bản.

Ông cũng chọn lọc theo tiêu chí giáo dục: tránh chi tiết thô, nhấn vào bài học đạo đức. Đó là điều dễ hiểu với một nhà giáo soạn sách cho học trò, nhưng là điều cần nhớ khi dùng sách làm tư liệu văn học dân gian.

Những điều giới nghiên cứu bàn lại

Từ giữa thế kỷ 20, khi văn học dân gian thành một ngành học, các nhà nghiên cứu đọc lại Truyện cổ nước Nam với yêu cầu khắt khe hơn. Mấy điểm thường được nêu:

• Không ghi nguồn: không biết truyện nghe ở đâu, ai kể, hay lấy từ sách nào. Với chuẩn điền dã hiện nay, đây là thiếu sót lớn nhất.
• Có truyện gốc ngoại: một số truyện được cho là có gốc từ sách Trung Hoa, Ấn Độ hay truyện phương Tây, được kể lại như truyện Việt. Truyện dân gian vốn đi qua biên giới, nên điều này không lạ, nhưng người đọc nên biết để khỏi coi mọi truyện trong sách là "thuần Việt".
• Văn chương hoá: lời kể đã được trau chuốt, mất bớt vẻ mộc của lời kể miệng và những chi tiết địa phương.
• Chủ yếu là truyện người Kinh: truyện của các dân tộc thiểu số hầu như vắng mặt, điều mà các bộ sưu tầm sau này mới bù vào.

Những điểm này không làm giảm vị trí của cuốn sách. Chúng chỉ đặt nó vào đúng chỗ: một công trình tiên phong của thời mà ngành văn học dân gian chưa có phương pháp riêng.

Từ Nguyễn Văn Ngọc đến Nguyễn Đổng Chi

Nếu đặt các mốc sưu tầm truyện cổ bằng chữ quốc ngữ thành một dòng, có thể thấy Truyện cổ nước Nam nằm ở giữa:

1. 1866: Trương Vĩnh Ký in Chuyện đời xưa ở Sài Gòn — tập nhỏ, truyện ngắn răn dạy, truyện cười.
2. Thập niên 1880: các nhà sưu tầm Pháp như A. Landes, G. Dumoutier ghi truyện Việt bằng tiếng Pháp.
3. Đầu thập niên 1930: Nguyễn Văn Ngọc in Truyện cổ nước Nam — bộ sưu tầm lớn đầu tiên của một người Việt ở miền Bắc.
4. Từ 1957: Nguyễn Đổng Chi bắt đầu in Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, có ghi chú nguồn và so sánh dị bản, gồm cả truyện các dân tộc.

Mỗi chặng giải quyết một vấn đề của chặng trước. Trương Vĩnh Ký đưa truyện lên chữ in nhưng chọn ít; Nguyễn Văn Ngọc gom nhiều hơn và kể hay hơn nhưng không ghi nguồn; Nguyễn Đổng Chi bổ sung nguồn, dị bản và mở rộng phạm vi. Khi so sánh dị bản, các bộ sưu tầm trước đó — trong đó có bản của Nguyễn Văn Ngọc — trở thành tư liệu đối chiếu cho người đi sau.

Vì sao sách vẫn đáng đọc

Gần một trăm năm sau, Truyện cổ nước Nam vẫn được in lại đều đặn. Có mấy lý do:

• Văn đẹp: lời kể giản dị, câu ngắn, hợp đọc to cho trẻ nhỏ và hợp học sinh tập viết văn kể chuyện.
• Tư liệu về một thời: lời bàn cuối truyện cho thấy cách trí thức đầu thế kỷ 20 hiểu đạo lý, gia đình, xã hội.
• Điểm mốc để so sánh: khi muốn biết một truyện đã thay đổi thế nào trong thế kỷ 20, bản của Nguyễn Văn Ngọc là mốc tốt.

Góc nhìn hôm nay: tìm đọc và đọc thế nào

Sách được nhiều nhà xuất bản in lại, có bản gộp hai quyển. Khi chọn, nên ưu tiên bản ghi rõ dựa trên bản in nào và giữ lời bàn cuối truyện của tác giả; một số bản in lại cho thiếu nhi đã lược bỏ phần này. Bản in cũ thời 1930 có trong kho Thư viện Quốc gia Việt Nam.

Với giáo viên Ngữ văn, có thể dùng sách theo cách này: chọn một truyện học trò đã biết qua phim hoạt hình hay sách tranh, đọc bản của Nguyễn Văn Ngọc, rồi để học trò tìm chỗ khác nhau. Bài tập nhỏ ấy dạy được hai điều cùng lúc: truyện cổ có nhiều dị bản, và mỗi người kể lại đều để dấu tay mình lên truyện. Với người lớn đọc cho vui, quyển "Muông chim" là chỗ bắt đầu dễ chịu — những truyện loài vật ngắn, hóm, đọc xong vẫn nhớ.