Nùng Trí Cao là thủ lĩnh người Nùng ở vùng Cao Bằng thế kỷ 11, người có thật được Đại Việt sử ký toàn thư và sử nhà Tống ghi chép. Sử chép ông nhiều lần xưng đế, chống lại cả nhà Lý lẫn nhà Tống, cuối cùng thua tướng Tống Địch Thanh năm 1053. Còn trong lời kể Tày – Nùng, ông thành người anh hùng có ngựa thần, có cái chết bi tráng bên mẹ, có mưu hồi sinh dang dở, và được thờ ở đền Kỳ Sầm (Cao Bằng). Bài này chỉ đi ở góc truyện kể, đặt cạnh những dòng sử để thấy dân gian đã giữ và đổi câu chuyện thế nào.
Sử chép gì
Những mốc dưới đây là phần các nhà sử học dẫn nhiều nhất, theo Toàn thư và sử Tống:
- 1038–1039: cha ông là Nùng Tồn Phúc, thủ lĩnh vùng Thảng Do, xưng đế; vua Lý Thái Tông đem quân dẹp, bắt Tồn Phúc cùng một người con về kinh xử tội. Mẹ ông là A Nùng cùng Trí Cao trốn thoát.
- 1041: Trí Cao cùng mẹ lập nước riêng, sử chép tên là Đại Lịch; bị quân Lý bắt, nhưng được tha và cho cai quản châu Quảng Nguyên (vùng Cao Bằng ngày nay).
- 1052: ông lại xưng đế, đặt quốc hiệu Đại Nam, đem quân đánh xuống nhiều châu của nhà Tống.
- 1053: thua tướng Tống Địch Thanh; theo sử Tống, ông chạy về phía nước Đại Lý và mất ở đó. Năm mất chính xác các nguồn ghi không giống nhau.
Sử Tống tả bà A Nùng là người nhiều mưu lược, có vai trò lớn bên con. Đó là một trong những lý do bà có chỗ riêng trong lời kể và nơi thờ về sau.
Dân gian kể gì
Ở Cao Bằng có nhiều bản kể về Nùng Trí Cao; tài liệu địa phương ghi nhận ít nhất ba truyền thuyết lưu truyền. Một bản đầy đủ, đang được in lại nhiều trên sách báo phổ thông, có các tình tiết sau:
Ngựa thần
Khi còn đi chăn ngựa trên núi, Trí Cao thấy một đám mây đen có rồng phủ xuống một con ngựa cái. Con ngựa con ra đời sau đó khoẻ phi thường, phi qua núi như bay, thành ngựa của ông.
Tướng giỏi phép lạ và trận thua vì mưu
Bản kể cho ông những tướng có phép: một nhà sư hoá rồng phun lửa, hai nữ tướng biết gọi gió gọi mưa. Phía Tống, Địch Thanh nhờ người có phép đẩy lửa ngược lại, rồi dùng mỹ nhân kế: cho hai con trai mình làm quen với hai nữ tướng. Chiến trường thành nơi hẹn hò, quân Tống thừa cơ đánh úp.
Đầu rơi và lời mẹ
Đây là cảnh nhiều người nhớ nhất. Thua trận, Trí Cao bị chém mất đầu nhưng vẫn ôm đầu cưỡi ngựa thần về quê gặp mẹ. Ông hỏi mẹ: cây chuối bị chặt ngọn có sống được không. Bà trả lời: người bị chém đầu thì không sống được. Lời vừa dứt, ông ngã xuống, than rằng chính lời mẹ đã khiến mình chết.
Mưu hồi sinh dang dở
Trước khi mất, ông dặn em chôn mình dưới chân núi, trồng lau quanh mộ, đốt hương ngày đêm; đợi lau cong rạp xuống đất mới được mở mộ, khi ấy quân lính sẽ sống lại. Người em nóng vội, uốn cong lau sớm, mở mộ khi binh lính chưa kịp thành hình. Mưu lớn tan.
Những mô-típ này từ đâu ra
Đọc kỹ sẽ thấy bản kể là một tấm vải dệt từ nhiều sợi khác nhau:
| Tình tiết | Mô-típ | Gặp ở đâu khác |
|---|---|---|
| Ngựa sinh ra từ rồng và ngựa cái | Con vật thần của người anh hùng | Rất phổ biến trong truyện anh hùng khắp châu Á |
| Nữ tướng có phép, Địch Thanh dùng con trai làm mỹ nhân kế | Tình tiết kiểu tiểu thuyết diễn nghĩa | Rất gần lối kể của Ngũ hổ bình Nam, tiểu thuyết đời Thanh kể chuyện Địch Thanh đánh Nùng Trí Cao |
| Bị chém đầu, hỏi một câu về cây cối, câu trả lời quyết định sống chết | Lời nói định đoạt số phận | Gần với chuyện Tỷ Can trong Phong thần diễn nghĩa; cũng gặp trong nhiều truyện tướng mất đầu ở Việt Nam |
| Chôn quân chờ ngày sống lại, bị người thân làm hỏng | Hồi sinh dang dở vì nóng vội | Mô-típ quen trong truyện anh hùng thất bại ở nhiều dân tộc |
Điều này không làm truyện kém giá trị. Nó cho thấy người kể Tày – Nùng đã mượn những khuôn có sẵn, kể cả từ tiểu thuyết bên kia biên giới, để kể về người anh hùng của mình theo cách khiến người nghe xúc động. Riêng cảnh hỏi mẹ là chỗ dân gian gửi gắm nhiều nhất: người anh hùng không thua kẻ thù, mà thua một lời nói thật của người thân.
Đền Kỳ Sầm và đền thờ bà A Nùng
Đền Kỳ Sầm ở bản Ngần, vùng xã Vĩnh Quang cũ, cách trung tâm Cao Bằng khoảng năm cây số, thờ Nùng Trí Cao, bên cạnh có ban thờ bà A Nùng. Đền được xếp hạng di tích quốc gia năm 1993. Lễ hội thường vào mùng 10 tháng Giêng âm lịch, thu hút đông người Tày, Nùng và du khách.
Truyện về chính ngôi đền cũng có lớp huyền thoại riêng: đền vốn dựng trên núi Kỳ Sầm, dân lên lễ vất vả; rồi một trận gió lớn được kể là thổi mái đền bay xuống một gò gần bản, dân lập đền mới ở đó. Bản kể này giải thích vị trí hiện nay của đền. Các bản kể còn nói đời Trần phong ông làm Kỳ Sầm đại vương; chi tiết sắc phong nên kiểm lại với tư liệu Hán Nôm của đền trước khi trích.
Bà A Nùng cũng được thờ riêng ở một số nơi; tư liệu địa phương nhắc tới một đền thờ bà ở vùng Kim Pha (Cao Bằng).
Đọc chuyện Nùng Trí Cao cho có trách nhiệm
- Tách hai lớp: mốc 1039, 1041, 1052, 1053 là sử; ngựa thần, nhà sư hoá rồng, mưu hồi sinh là truyện kể.
- Số liệu: các bản kể nói quân ông lên tới hàng chục vạn; đó là con số của lời kể, không dùng như số liệu lịch sử.
- Năm sinh, năm mất: các nguồn ghi khác nhau, nên viết "khoảng" hoặc bỏ.
- Không gán nhãn hiện đại: ông là thủ lĩnh một vùng miền núi thế kỷ 11, sống giữa hai triều đình lớn. Bài này không bàn chuyện chính trị hay biên giới; câu chuyện nên được đọc trong bối cảnh thời ấy.
Góc nhìn hôm nay
- Đến đền Kỳ Sầm vào dịp hội đầu năm để thấy câu chuyện còn sống trong cộng đồng Tày, Nùng.
- Đọc: các tài liệu về Nùng Trí Cao do tỉnh Cao Bằng biên soạn; phần nhà Lý trong Toàn thư (năm 1039, 1041, 1052) để thấy nguyên văn lời sử.
- So sánh: đặt cảnh hỏi mẹ bên cạnh chuyện Tỷ Can sẽ thấy một mô-típ lan rộng ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Nùng Trí Cao là ai?
Nùng Trí Cao là thủ lĩnh người Nùng ở vùng Cao Bằng thế kỷ 11, nhiều lần xưng đế và chống lại nhà Lý, nhà Tống. Ông thua tướng Tống Địch Thanh năm 1053. Người Tày, Nùng thờ ông ở đền Kỳ Sầm, Cao Bằng.
Đền Kỳ Sầm thờ ai, lễ hội vào ngày nào?
Đền Kỳ Sầm ở gần trung tâm Cao Bằng thờ Nùng Trí Cao, có ban thờ mẹ ông là bà A Nùng. Lễ hội thường vào mùng 10 tháng Giêng âm lịch. Đền là di tích quốc gia từ năm 1993.
Truyện dân gian kể Nùng Trí Cao chết thế nào?
Theo một bản kể phổ biến, ông bị chém đầu nhưng vẫn cưỡi ngựa thần về gặp mẹ, hỏi cây chuối chặt ngọn có sống được không. Mẹ đáp người mất đầu thì không sống được, và ông ngã xuống. Đây là truyện kể, không phải sử liệu.
Bà A Nùng là ai?
A Nùng là mẹ Nùng Trí Cao, vợ của Nùng Tồn Phúc. Sử Tống tả bà là người nhiều mưu lược; bà được thờ cùng con ở đền Kỳ Sầm và có nơi thờ riêng ở Cao Bằng.
Vì sao truyện Nùng Trí Cao có nhiều chi tiết giống tiểu thuyết Trung Hoa?
Một số tình tiết như nữ tướng có phép, Địch Thanh dùng con trai làm mỹ nhân kế rất gần lối kể của Ngũ hổ bình Nam, tiểu thuyết đời Thanh về cuộc Địch Thanh đánh Nùng Trí Cao. Người kể dân gian đã mượn những khuôn truyện có sẵn để kể về người anh hùng của mình.