Romulus và Remus là hai anh em sinh đôi trong huyền sử lập thành Rome: bị bỏ trôi trên sông Tiber, được một con sói cái cho bú, lớn lên rồi đi lập thành mới; hai anh em tranh nhau, Remus chết và Romulus đặt tên thành theo tên mình. Truyện được kể đầy đủ nhất trong sách của sử gia Livius và Plutarchos, viết khoảng bảy trăm năm sau ngày lập thành theo truyền thống là 21 tháng 4 năm 753 TCN. Đây là huyền sử, không phải sự kiện được ghi đương thời.
Vì sao một truyện La Mã lại ở danh mục châu Á
Danh mục này dành cho huyền sử lập quốc châu Á, nhưng Romulus và Remus được đưa vào như một tấm gương đối chiếu. Truyện lập thành Rome là huyền sử lập quốc được biết rộng nhất thế giới, được nghiên cứu kỹ nhất, có đủ cả văn bản cổ, khảo cổ và tranh cãi học thuật. Đặt nó cạnh Dangun, Jimmu hay Hồng Bàng giúp thấy cái gì là chung của loài người khi kể chuyện khởi đầu, cái gì là riêng của từng nơi.
Những người đã chép truyện
| Tác giả | Tác phẩm | Thời gian | Đặc điểm |
|---|---|---|---|
| Titus Livius (Livy) | Ab Urbe Condita (Từ khi lập thành), quyển 1 | Viết khoảng cuối thế kỷ 1 TCN | Kể gọn, nhiều chỗ nói thẳng mình nghi ngờ |
| Dionysios xứ Halikarnassos | Cổ sử La Mã | Cuối thế kỷ 1 TCN | Viết bằng tiếng Hy Lạp, chép nhiều dị bản |
| Plutarchos (Plutarch) | Đời Romulus trong bộ Các cuộc đời song hành | Khoảng đầu thế kỷ 2 | Gom nhiều bản, kể cả bản trái ngược nhau |
| Vergilius (Virgil) | Aeneis | Cuối thế kỷ 1 TCN | Nối Rome với Aeneas thành Troy, Romulus là hậu duệ xa |
Các tác giả này dựa trên những sử gia La Mã sớm hơn như Fabius Pictor (cuối thế kỷ 3 TCN), mà sách nay chỉ còn mảnh. Nghĩa là ngay bản "sớm nhất" cũng đã cách thời điểm truyện kể hơn năm trăm năm.
Cốt truyện theo Livius
Ngai vàng bị cướp
Ở thành Alba Longa, vua Numitor bị em là Amulius cướp ngôi. Để dòng Numitor không còn người nối dõi, Amulius bắt con gái Numitor là Rhea Silvia làm nữ tư tế thần Vesta, phải giữ trinh tiết suốt đời.
Hai đứa trẻ bị bỏ trôi
Rhea Silvia vẫn sinh đôi hai con trai, nói cha chúng là thần chiến tranh Mars. Livius ghi rõ: có thể nàng tin thế thật, có thể vì nói một vị thần là cha thì lỗi lầm nghe danh dự hơn. Amulius sai đem hai đứa trẻ ném xuống sông Tiber. Lúc ấy sông đang lụt, người được sai chỉ đặt chiếc giỏ ở chỗ nước tràn rồi bỏ đi. Nước rút, chiếc giỏ mắc lại dưới gốc một cây vả gần đồi Palatine.
Con sói cái
Một con sói cái từ trên đồi xuống uống nước, nghe tiếng trẻ khóc, đến cho bú. Plutarchos kể thêm một con chim gõ kiến tha thức ăn đến, cả sói và chim gõ kiến đều là con vật của thần Mars. Rồi người chăn cừu của nhà vua là Faustulus bắt gặp, đem về cho vợ là Acca Larentia nuôi.
Livius không giấu một cách giải thích "trần tục": có người cho rằng Larentia bị dân chăn cừu gọi là lupa, chữ Latinh vừa nghĩa là sói cái vừa là tiếng lóng chỉ người đàn bà bán thân, và từ đó sinh ra chuyện con sói. Một sử gia cổ đã tự đặt dấu hỏi lên chi tiết nổi tiếng nhất của truyện mình kể.
Nhận lại ông ngoại, lập thành mới
Hai anh em lớn lên giữa đám người chăn nuôi, khoẻ mạnh, can đảm. Một lần Remus bị bắt đưa đến trước Numitor, từ đó lộ ra thân thế. Hai anh em giết Amulius, trả ngôi cho ông ngoại, rồi muốn lập một thành mới ở chính nơi họ được cứu.
Chim báo điềm và cái chết của Remus
Họ không thống nhất đặt thành ở đâu: Romulus chọn đồi Palatine, Remus chọn đồi Aventine. Họ nhờ chim trời phân xử. Remus thấy sáu con kền kền trước; Romulus sau đó thấy mười hai con. Phe nào cũng cho mình thắng, người nói thấy trước, người nói thấy nhiều hơn. Cãi nhau thành đánh nhau.
Livius chép hai bản: một bản Remus ngã chết trong cuộc ẩu đả; bản phổ biến hơn kể Remus nhảy qua bức tường mới đắp để chế giễu, và Romulus giết em, nói đại ý rằng ai vượt tường thành này cũng sẽ chịu như thế. Plutarchos còn ghi một bản cho rằng người giết Remus là một người tên Celer. Romulus làm vua, thành mang tên ông.
Ngày 21 tháng 4 năm 753 TCN
Người La Mã cổ không thống nhất năm lập thành. Các sử gia thời Cộng hoà đưa ra những năm khác nhau trong thế kỷ 8 TCN, có người còn đặt sớm hơn nhiều. Năm 753 TCN phổ biến nhờ học giả Varro thế kỷ 1 TCN; lịch "tính từ khi lập thành" (ab urbe condita) theo cách tính này được dùng rộng rãi về sau. Ngày 21 tháng 4 là ngày lễ Parilia, lễ của người chăn nuôi, được gắn với ngày Romulus vạch rãnh đầu tiên quanh thành.
Giống như năm 2333 TCN của Dangun hay 660 TCN của Jimmu, 753 TCN là con số do người đời sau tính, không phải ghi chép đương thời.
Khảo cổ nói gì
- Trên đồi Palatine, khảo cổ học tìm thấy dấu vết những túp lều thời đồ sắt, khoảng thế kỷ 8 TCN. Rome lúc đó là một cụm làng trên các ngọn đồi bên sông Tiber.
- Một số nhà khảo cổ cho rằng đã tìm thấy dấu tường thế kỷ 8 TCN dưới chân Palatine, và đọc đó như một "thành Romulus". Kết luận này còn tranh cãi gay gắt.
- Người La Mã thời cổ còn giữ một túp lều gọi là "nhà của Romulus" trên đồi Palatine, sửa đi sửa lại qua nhiều đời như một di tích tưởng niệm.
Khảo cổ cho thấy niên đại "thế kỷ 8 TCN" không vô lý cho những làng đầu tiên. Nhưng không có gì chứng minh có hai anh em tên Romulus và Remus. Ngay cái tên Romulus nhiều khả năng được đặt ra từ tên thành Roma, chứ không phải ngược lại.
Tượng Sói Capitoline và những điều bất ngờ
Hình ảnh quen thuộc nhất của truyện là bức tượng đồng con sói cái đang đứng, hai đứa trẻ bú phía dưới, đặt ở Bảo tàng Capitoline, Rome. Hai chi tiết ít người biết:
- Hai đứa trẻ được thêm vào sau. Phần hai đứa trẻ được đúc vào cuối thế kỷ 15, thường gán cho nhà điêu khắc Antonio del Pollaiuolo.
- Con sói có thể không cổ như người ta tưởng. Lâu nay bức tượng được coi là tác phẩm Etrusca thế kỷ 5 TCN. Từ giữa thập niên 2000, các phân tích kỹ thuật đúc và xét nghiệm niên đại gợi ý tượng có thể được đúc vào thời trung cổ. Cuộc tranh luận chưa ngã ngũ.
Đứa trẻ bị bỏ rơi được thú nuôi: một mô-típ chung
Truyện Romulus đứng trong một chuỗi dài những người lập nước bị bỏ rơi lúc mới sinh. Vua Sargon của Akkad được kể là bị thả trôi sông trong một chiếc giỏ. Vua Cyrus của Ba Tư, theo Herodotos, được vợ một người chăn bò nuôi, và tên bà mang nghĩa "chó cái", rất gần chuyện lupa của Larentia. Ở thảo nguyên châu Á, vua Côn Mạc của người Ô Tôn và tổ tiên người Đột Quyết đều được kể là được sói cái nuôi.
Người Việt không có mô-típ này trong truyện Hồng Bàng. Thuỷ tổ Việt sinh ra từ bọc trứng, có cha mẹ là thần, không bị ai bỏ rơi. Cuộc chia tay của Lạc Long Quân và Âu Cơ có nỗi buồn, nhưng không có cảnh huynh đệ tương tàn như Romulus và Remus.
Góc nhìn hôm nay
- Đi xem: Bảo tàng Capitoline có tượng Sói Capitoline; đồi Palatine và Quảng trường La Mã có khu vực khảo cổ những túp lều cổ. Rome vẫn kỷ niệm "sinh nhật thành phố" (Natale di Roma) vào ngày 21 tháng 4 hằng năm.
- Đọc: quyển 1 sách của Livius và Đời Romulus của Plutarchos đều ngắn, có nhiều bản dịch; đọc cả hai sẽ thấy cùng một truyện mà mỗi người chọn bản kể khác nhau.
- Cách phân biệt: Aeneas là tổ xa từ Troy; Numitor là ông ngoại; Faustulus là người nuôi; Romulus là người lập thành, về sau được thờ dưới tên thần Quirinus.
Câu hỏi thường gặp
Romulus và Remus là ai?
Romulus và Remus là hai anh em sinh đôi trong huyền sử lập thành Rome, con của Rhea Silvia và theo truyện là thần Mars. Bị bỏ trôi sông, được sói cái nuôi, họ lớn lên lập thành mới; Remus chết trong cuộc tranh chấp, Romulus làm vua đầu tiên.
Rome được lập năm nào?
Theo truyền thống phổ biến, Rome được lập ngày 21 tháng 4 năm 753 TCN, theo cách tính của học giả Varro. Đây là niên đại huyền sử. Khảo cổ cho thấy có làng trên đồi Palatine khoảng thế kỷ 8 TCN.
Vì sao Romulus giết Remus?
Theo Livius, hai anh em tranh nhau chỗ đặt thành và cách đọc điềm chim. Bản phổ biến kể Remus nhảy qua tường thành mới để chế giễu và bị Romulus giết. Có bản kể Remus chết trong ẩu đả hoặc bị một người khác giết.
Tượng Sói Capitoline có từ bao giờ?
Tượng sói lâu nay được cho là tác phẩm Etrusca thế kỷ 5 TCN, nhưng các phân tích từ giữa thập niên 2000 gợi ý có thể đúc thời trung cổ. Hai đứa trẻ bên dưới được thêm vào cuối thế kỷ 15.
Con sói trong truyện có thật là sói không?
Livius đã ghi một cách giải thích rằng bà Larentia nuôi hai đứa trẻ bị gọi là lupa, chữ Latinh vừa nghĩa sói cái vừa là tiếng lóng chỉ người đàn bà bán thân. Truyện con sói vì thế có thể là cách hiểu chữ theo nghĩa đen.
