Sói xanh và hươu trắng: huyền sử thuỷ tổ người Mông Cổ trong Bí sử Mông Cổ

Sói xanh và hươu trắng là đôi thuỷ tổ trong câu mở đầu của Bí sử Mông Cổ, văn bản thế kỷ 13 kể về tổ tiên và cuộc đời Thành Cát Tư Hãn: một con sói xám xanh "sinh ra có mệnh từ Trời", cùng vợ là con hươu cái trắng nhạt, vượt qua một vùng nước lớn đến ở đầu nguồn sông Onan, dưới núi Burkhan Khaldun, và sinh ra người con đầu tiên. Từ đôi ấy, sau hơn hai mươi đời, sinh ra dòng Borjigin của Thành Cát Tư Hãn.

Bí sử Mông Cổ là sách gì

Bí sử Mông Cổ (tiếng Mông Cổ: Mongγol-un niγuča tobčiyan) là văn bản tự sự cổ nhất còn lại của người Mông Cổ. Lời cuối sách ghi sách được viết xong trong dịp đại hội năm Tý, bên sông Kherlen. Năm Tý ấy thường được hiểu là năm 1228, sau khi Thành Cát Tư Hãn mất; có ý kiến đặt muộn hơn, như 1240 hoặc 1252, hoặc cho rằng sách được viết thêm qua nhiều lần.

Bản gốc bằng chữ Mông Cổ cổ đã mất. Văn bản đến được với đời sau là nhờ triều Minh ở Trung Hoa: người ta dùng chữ Hán để ghi âm nguyên văn tiếng Mông Cổ, kèm lời dịch nghĩa từng chữ và bản tóm tắt, đặt tên là Nguyên triều bí sử. Các học giả thế kỷ 19–20 dựng lại văn bản Mông Cổ từ bản ghi âm ấy. Đây là một trường hợp hiếm: một huyền sử lập tộc được cứu nhờ một bản phiên âm của người khác.

Sách không phải biên niên khô khan. Nó vừa là phả hệ, vừa là truyện kể, có nhiều đoạn văn vần, lời thề, lời dặn. Câu mở đầu về sói và hươu là đoạn được trích nhiều nhất.

Câu mở đầu: con sói, con hươu và ngọn núi

Đoạn đầu tiên của sách, kể bằng lời gọn đến lạ, có thể tóm thế này:

• Tổ tiên của Thành Cát Tư Hãn là Börte Chino, một con sói màu xám xanh, sinh ra với mệnh được Trời trên cao định sẵn.
• Vợ của nó là Qo'ai Maral, một con hươu cái màu trắng nhạt.
• Hai con vượt qua Tenggis, đến đầu nguồn sông Onan, dựng chỗ ở dưới chân núi Burkhan Khaldun.
• Ở đó họ sinh ra Batachiqan.

Chỉ vậy. Không có cảnh gặp gỡ, không có phép lạ, không có lời thoại. Sau Batachiqan là một danh sách tên người nối nhau qua nhiều đời. Truyện "sói xanh – hươu trắng" mà người ta hay kể dài dòng thật ra phần lớn là lời diễn giải của đời sau dựa trên mấy câu này.

Tên vật hay tên người

Börte Chino nghĩa đen là "sói xám xanh", Qo'ai Maral là "hươu cái nhạt màu". Bản dịch nghĩa bằng chữ Hán thời Minh dịch thẳng là sói và hươu. Nhưng nhiều học giả, và cả nhà sử học Ba Tư Rashid al-Din đầu thế kỷ 14, hiểu đây là tên người: một đôi vợ chồng mang tên con vật, có thể là tên vật tổ của thị tộc. Câu hỏi này đến nay còn để ngỏ, và chính sự mơ hồ ấy làm cho câu mở đầu giàu nghĩa.

Tenggis là đâu

Tenggis trong tiếng Mông Cổ có thể nghĩa là "biển" hoặc "hồ lớn". Có người cho là hồ Baikal, có người cho là một hồ khác trong vùng, có người hiểu là một con sông lớn. Chưa có cách nào chứng minh.

Alan Qo'a và bó năm mũi tên

Truyện thứ hai được nhớ nhiều trong phần huyền sử của sách là truyện bà Alan Qo'a, tổ mẫu cách Thành Cát Tư Hãn hơn mười đời. Sau khi chồng là Dobun Mergen mất, bà sinh thêm ba người con. Hai người con lớn nghi ngờ. Bà kể rằng đêm đêm có một người sáng rực màu vàng vào qua lỗ thông khói trên nóc lều, ánh sáng ấy thấm vào bụng bà, rồi rời đi theo tia sáng mặt trời, mặt trăng như một con chó vàng. Ba người con ấy vì vậy là con của Trời.

Rồi bà gọi năm người con lại, đưa mỗi người một mũi tên bảo bẻ, ai cũng bẻ gãy dễ dàng. Bà bó năm mũi tên lại thành một bó, bảo bẻ lần nữa, không ai bẻ được. Lời dạy rõ ràng: anh em tách nhau thì ai cũng thắng được, chung một bó thì không ai thắng nổi.

Người con út của bà là Bodonchar, tổ của dòng Borjigin, từ đó đi xuống Thành Cát Tư Hãn. Như vậy dòng vua Mông Cổ có hai lần "gốc trời": lần đầu qua con sói có mệnh trời, lần sau qua người sáng rực đến với Alan Qo'a.

Sói trong huyền sử các dân tộc thảo nguyên

Con sói làm tổ tiên hay làm người cứu tổ tiên là mô-típ rộng khắp thảo nguyên Á – Âu. Vài trường hợp có văn bản cổ ghi lại:

Điểm khác của bản Mông Cổ: sói không cứu ai, cũng không nuôi ai; sói là tổ, và lấy một con hươu, loài vật mà sói vốn săn. Có người đọc đó là sự kết hợp giữa hai lối sống: săn bắn – chăn nuôi (sói) và rừng (hươu), hoặc giữa hai thị tộc. Đó là cách đọc, không phải điều sách nói.

Burkhan Khaldun: ngọn núi trong truyện còn đó

Không như nhiều huyền sử lập quốc khác, nơi chốn trong câu mở đầu Bí sử là một ngọn núi có thật: Burkhan Khaldun ở dãy Khentii, đông bắc Mông Cổ, gần đầu nguồn các sông Onan và Kherlen. Trong sách, Temüjin thời trẻ từng trốn kẻ thù trên núi này và về sau tỏ lòng biết ơn ngọn núi.

Năm 2015, UNESCO ghi danh "Núi lớn Burkhan Khaldun và cảnh quan thiêng xung quanh" vào Danh sách Di sản Thế giới. Truyền thống cho rằng lăng Thành Cát Tư Hãn ở đâu đó trong vùng này, nhưng đến nay chưa ai tìm thấy, và đó là một câu hỏi khảo cổ còn bỏ ngỏ.

Góc nhìn hôm nay: đọc gì, nhớ gì

• Bản dịch nên tìm: bản tiếng Anh có chú giải rất dày của Igor de Rachewiltz, The Secret History of the Mongols (2004), là bản học thuật chuẩn; bản của Urgunge Onon (2001) dễ đọc hơn. Cả hai đều dịch câu mở đầu và chú giải kỹ chuyện tên sói, tên hươu.
• Cách đọc: đọc mười đoạn đầu của sách như một bài thơ phả hệ. Để ý cách sách chuyển từ "con sói" sang "người" mà không giải thích gì: đó là chỗ huyền sử chạm vào lịch sử.
• Cách phân biệt: Börte Chino là tổ xa nhất (sói xanh); Alan Qo'a là tổ mẫu với bó năm mũi tên; Bodonchar là tổ dòng Borjigin; Temüjin là Thành Cát Tư Hãn. Bốn tầng, cách nhau nhiều đời.
• Bài học bó mũi tên là đoạn hay được đưa vào sách đọc thiếu nhi nhiều nước. Người Việt có truyện bó đũa với ý tương tự, là truyện ngụ ngôn, không phải huyền sử.

So với người Việt: huyền sử Hồng Bàng kể tổ tiên là rồng và tiên, hai loài thần; người Mông Cổ kể tổ tiên là sói và hươu, hai con vật của rừng và đồng cỏ. Mỗi dân tộc chọn thuỷ tổ trong thế giới mà mình nhìn thấy hằng ngày.