Sử thi Tây Nguyên gặp sử thi các nước Đông Nam Á ở ba điểm rõ nhất: cùng sống bằng lời hát kể nhiều đêm trong dịp lớn của cộng đồng, cùng có người anh hùng đi qua các cõi trời – đất – nước để giành vợ, cứu người thân, và cùng chỉ được ghi thành chữ khá muộn, khi lớp người hát đã già. Một số dân tộc Tây Nguyên như Ê Đê, Gia Rai, Raglai còn nói những ngôn ngữ cùng ngữ hệ Nam Đảo với người Mã Lai, Bugis, Maranao. Nhưng giống nhau không có nghĩa là cùng một gốc truyện; bài này chỉ ra chỗ gặp và cả chỗ khác để so sánh cho đúng.
Hai nhóm sử thi rất khác nhau ở Đông Nam Á
Trước khi so, cần tách sử thi Đông Nam Á thành hai nhóm, vì mỗi nhóm gần sử thi Tây Nguyên theo một cách khác:
- Nhóm cung đình, có văn bản: Ramakien, Phra Lak Phra Lam, Yama Zatdaw, Khun Chang Khun Phaen, Phra Aphai Mani, Hikayat Hang Tuah, các truyện Panji. Phần lớn gắn với triều đình, chùa chiền, được chép tay hoặc soạn bởi thi sĩ có tên, chịu ảnh hưởng Ấn Độ, Phật giáo hoặc Hồi giáo.
- Nhóm truyền miệng của cộng đồng: Darangen (Maranao), Hinilawod (Sulod), Hudhud (Ifugao), và ở mức nhất định là I La Galigo (Bugis) trước khi được chép. Những sử thi này sống bằng lời hát của người trong cộng đồng, gắn với dòng họ và luật tục.
Sử thi Tây Nguyên – khan Ê Đê, hơmon Ba Na, ót nrông M'nông, akhàt jucar Raglai – gần nhóm thứ hai hơn hẳn. Đem Đăm Săn so với Ramakien thì chủ yếu thấy khác; đem Đăm Săn so với Darangen hay Hinilawod thì thấy rất nhiều điểm chung.
Điểm gặp thứ nhất: hát kể nhiều đêm
Khan Ê Đê được kể bên bếp lửa nhà dài, có khi kéo dài nhiều đêm liền. Darangen được hát trong đám cưới, cũng nhiều đêm. Hinilawod theo các tài liệu thường dẫn cần chừng ba ngày để hát trọn. Ở cả ba nơi, sử thi không phải thứ để đọc một mình, mà là sự kiện cộng đồng: người hát, người nghe, chủ nhà, khách đến từ buôn, làng khác.
Cũng ở cả ba nơi, người hát không thuộc lòng từng chữ mà thuộc khung truyện và những cảnh lặp. Vì vậy mỗi lần hát là một lần "sáng tác lại" ở mức nhất định, và mỗi người hát có bản của mình. Đây là lý do mọi bài viết nghiêm túc về sử thi, dù Tây Nguyên hay Philippines, đều phải nói "theo bản…".
Điểm gặp thứ hai: người anh hùng đi qua các cõi
| Sử thi | Người anh hùng | Đi qua các cõi |
|---|---|---|
| Đăm Săn (Ê Đê) | Đăm Săn | Đi bắt Nữ thần Mặt Trời ở cõi trời, chết ở rừng sáp đen |
| Darangen (Maranao) | Bantugan | Chết nơi đất khách, người thân lên cõi trời giành hồn về |
| Hinilawod (Sulod) | Labaw Donggon | Con của nữ thần và người trần; hỏi vợ ở cõi dưới; bị chúa tể bóng tối bắt |
| I La Galigo (Bugis) | Sawerigading | Dòng dõi thần cõi trên và cõi dưới; vượt biển cưới vợ |
Điểm chung là thế giới nhiều tầng, và ranh giới giữa người với thần còn mỏng. Người anh hùng có thể lên trời, xuống nước, cưới nữ thần, đánh với thần. Đây là dấu vết của vũ trụ quan cổ, trước khi các tôn giáo lớn tách bạch rõ cõi thiêng và cõi người.
Chỗ khác cũng đáng chú ý. Đăm Săn thất bại khi vượt giới hạn; Bantugan được cứu sống lại; Labaw Donggon thua rồi được con cứu. Mỗi cộng đồng có câu trả lời riêng cho câu hỏi "con người được phép vươn tới đâu". (Mục Sử thi Tây Nguyên của wiki này có bài riêng về các mô-típ chung trong sử thi Tây Nguyên; ở đây chỉ dùng chúng để so với láng giềng.)
Điểm gặp thứ ba: của cải, dòng họ, danh dự
Trong ót nrông M'nông, người ta tranh nhau chiêng và ché. Trong Darangen, danh dự dòng họ quý tộc và quan hệ giữa các vương quốc là trục chính. Trong I La Galigo, dòng dõi thần linh là nền tảng cho quyền cai trị. Ở đâu sử thi cũng là nơi cộng đồng ghi nhớ cái gì là quý, ai đáng được tôn trọng, và hôn nhân nối các dòng họ ra sao.
Khác biệt lớn nằm ở cấu trúc xã hội. Sử thi Ê Đê phản ánh xã hội mẫu hệ, vai trò người phụ nữ và tục nối dây rất đậm. Darangen và I La Galigo phản ánh xã hội có tầng lớp quý tộc rõ, nhiều vương quốc nhỏ. Đọc sử thi so sánh, nên đặt mỗi bộ vào đúng xã hội của nó.
Cồng chiêng: một sợi dây âm thanh
Năm 2005, UNESCO công nhận Không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên là Kiệt tác di sản truyền khẩu và phi vật thể; cùng đợt đó, Darangen của người Maranao cũng được công nhận. Sự trùng hợp này có ý nghĩa: cả Tây Nguyên lẫn vùng hồ Lanao đều thuộc "vành đai cồng chiêng" rộng lớn của Đông Nam Á. Người Maranao có dàn cồng nhỏ xếp hàng gọi là kulintang; người Tây Nguyên có các dàn chiêng của từng dân tộc. Trong lời sử thi hai nơi, chiêng cồng đều là của quý, là âm thanh của lễ hội và của uy thế.
Ngôn ngữ: họ hàng xa nhưng có thật
Đây là điểm ít người biết. Các dân tộc Tây Nguyên thuộc hai ngữ hệ khác nhau:
- Ngữ hệ Nam Đảo (Austronesian): Ê Đê, Gia Rai, Raglai, Chu Ru, cùng nhóm với tiếng Chăm. Đây cũng là ngữ hệ của tiếng Mã Lai, Indonesia, Bugis, Maranao, các tiếng ở Philippines.
- Ngữ hệ Nam Á, nhánh Môn – Khmer: Ba Na, Xơ Đăng, M'nông, Cơ Ho và nhiều dân tộc khác.
Như vậy khan Ê Đê và akhàt jucar Raglai là "họ hàng ngôn ngữ" xa của Darangen hay I La Galigo. Nhưng cần thận trọng: cùng ngữ hệ không có nghĩa là sử thi được thừa hưởng từ một tổ tiên chung. Hơmon Ba Na và ót nrông M'nông, thuộc ngữ hệ khác, vẫn có nhiều điểm giống Darangen. Điều đó cho thấy những điểm gặp chủ yếu đến từ lối sống tương tự – làng cộng đồng, nghi lễ, cồng chiêng, nền văn hoá truyền miệng – hơn là từ một nguồn truyện chung.
Điểm gặp thứ tư: sưu tầm muộn và chạy đua với thời gian
Ở Tây Nguyên, L. Sabatier ghi Đăm Săn bằng tiếng Pháp từ khoảng năm 1927; dự án Kho tàng sử thi Tây Nguyên khoảng 2001–2007 mới ghi âm, phiên âm, dịch hàng loạt bộ. Ở Philippines, F. Landa Jocano ghi Hinilawod giữa thập niên 1950, giới nghiên cứu Mindanao in Darangen song ngữ từ nửa sau thế kỷ 20. I La Galigo được chép thành bộ lớn giữa thế kỷ 19 nhờ Colliq Pujié. Ở đâu cũng vậy: sử thi chỉ được "cứu" khi có người kịp ngồi ghi, và ở đâu cũng lo lớp người hát cuối cùng ra đi.
Góc nhìn hôm nay: so sánh thế nào cho đúng
- So mô-típ, đừng vội suy nguồn gốc. "Giống nhau" là quan sát; "học của nhau" cần bằng chứng.
- Luôn nêu bản. So Đăm Săn bản nào với Darangen chu kỳ nào.
- Đặt vào xã hội. Mẫu hệ Ê Đê, quý tộc Maranao, vương quốc Bugis – mỗi sử thi trả lời câu hỏi của xã hội mình.
- Nghe, nếu được. Tìm bản ghi âm khan, hát Darangen, hát sugidanon để cảm nhận nhịp, vì sử thi trước hết là lời hát.
- Đến tận nơi. Bảo tàng Đắk Lắk ở Buôn Ma Thuột, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội có tư liệu về sử thi và cồng chiêng Tây Nguyên – điểm khởi đầu tốt trước khi so với láng giềng.
Câu hỏi thường gặp
Sử thi Tây Nguyên giống sử thi Đông Nam Á ở điểm nào?
Sử thi Tây Nguyên gần nhất với các sử thi truyền miệng như Darangen, Hinilawod: cùng hát kể nhiều đêm trong dịp lớn của cộng đồng, cùng có anh hùng đi qua các cõi trời – đất – nước, và cùng chỉ được ghi thành chữ khá muộn.
Tiếng Ê Đê có họ hàng với tiếng Mã Lai không?
Có. Tiếng Ê Đê, Gia Rai, Raglai, Chu Ru và tiếng Chăm thuộc ngữ hệ Nam Đảo, cùng ngữ hệ với tiếng Mã Lai, Indonesia và các tiếng ở Philippines. Ba Na, Xơ Đăng, M'nông, Cơ Ho thì thuộc nhánh Môn – Khmer của ngữ hệ Nam Á.
Đăm Săn có giống Ramayana không?
Rất ít. Ramayana và các bản Đông Nam Á như Ramakien là sử thi cung đình có văn bản, gắn với tôn giáo lớn. Đăm Săn là sử thi truyền miệng của cộng đồng buôn làng, gần với Darangen hay Hinilawod hơn.
Vì sao cồng chiêng xuất hiện trong cả sử thi Tây Nguyên và Darangen?
Tây Nguyên và vùng hồ Lanao đều thuộc vành đai văn hoá cồng chiêng của Đông Nam Á, nơi chiêng cồng vừa là nhạc cụ vừa là của quý. Năm 2005, UNESCO công nhận cùng đợt Không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên và Darangen.
Có thể nói sử thi Tây Nguyên và sử thi Philippines cùng nguồn gốc?
Không nên nói vậy khi chưa có bằng chứng. Các điểm giống nhau phần nhiều đến từ lối sống cộng đồng và văn hoá truyền miệng tương tự; ngay cả sử thi của các dân tộc thuộc ngữ hệ khác cũng có nhiều điểm chung tương tự.
