Truyện kể của các dân tộc thiểu số ở Việt Nam được đưa thành chữ qua bốn lớp người: chính người trong cộng đồng ghi bằng chữ riêng (Thái, Tày, Chăm, Khmer), những người Pháp thời thuộc địa, các nhà nghiên cứu và người làm văn hoá Việt Nam nửa sau thế kỷ 20, và các dự án sưu tầm lớn đầu thế kỷ 21. Người mới tìm hiểu nên bắt đầu từ các tuyển tập song ngữ hoặc có ghi rõ người kể, nơi ghi: tổng tập văn học dân gian các dân tộc thiểu số của Viện Nghiên cứu Văn hoá, bộ Kho tàng sử thi Tây Nguyên, các bản dịch truyện thơ Thái, Tày đã thành kinh điển, và các công trình về văn học Chăm. Bài này giúp chọn sách và đọc sách cho đúng.
Lớp thứ nhất: người trong cộng đồng tự ghi
Không phải dân tộc nào cũng đợi người ngoài đến ghi. Một số dân tộc có chữ viết riêng từ lâu và đã tự chép văn chương của mình:
- Người Thái ở Tây Bắc có chữ Thái cổ, dùng chép truyện thơ, sách lập mường, luật tục, sách bói toán. Những người biết chữ trong bản mường là người giữ sách.
- Người Tày, Nùng dùng chữ Nôm Tày, dựa trên chữ Hán, để chép truyện thơ, lời then, lượn.
- Người Chăm có chữ Chăm truyền thống, chép trường ca, sử ký, sách nghi lễ trên giấy và lá.
- Người Khmer có chữ Khmer, chép truyện, kinh sách trên lá buông trong các chùa.
Các văn bản ấy là nguồn quý nhất, vì do chính cộng đồng chọn giữ. Nhưng chúng cũng có giới hạn: mỗi bản chép tay một khác, nhiều bản đã mất, và người đọc được chữ cổ ngày càng ít. Phần lớn chỉ đến được người đọc phổ thông khi có người phiên âm, dịch sang tiếng Việt.
Lớp thứ hai: người ngoài thời thuộc địa
Từ nửa sau thế kỷ 19, giáo sĩ, viên chức và nhà dân tộc học người Pháp bắt đầu ghi chép truyện kể của các dân tộc. Ở Nam Kỳ, A. Landes in truyện Chăm vào thập niên 1880; Étienne Aymonier ghi văn bản Chăm, Khmer. Ở Tây Nguyên, giáo sĩ vùng Kon Tum học tiếng Ba Na, viên công sứ L. Sabatier ghi sử thi Ê Đê. Giữa thế kỷ 20 có những nhà dân tộc học sống lâu năm trong làng như Georges Condominas với người M'nông Gar (cuốn Nous avons mangé la forêt, 1957), linh mục Jacques Dournes với người Cơ Ho, Gia Rai.
Ghi chép của họ có giá trị vì sớm, nhưng phần lớn bằng tiếng Pháp và đi qua cái nhìn của người ngoài. Danh mục Sử thi Tây Nguyên của wiki này có bài riêng về Sabatier và những người chép sử thi đầu tiên; bài về A. Landes trong danh mục này nói về các nhà sưu tầm Pháp ở miền xuôi.
Lớp thứ ba: nhà nghiên cứu, giáo viên, nhà văn sau 1954
Từ nửa sau thế kỷ 20, việc sưu tầm văn học dân gian các dân tộc được tổ chức bài bản hơn. Các cơ quan như Viện Văn học, Viện Dân tộc học, Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam (thành lập năm 1966), về sau là Viện Văn hoá dân gian (nay là Viện Nghiên cứu Văn hoá), cử người đi điền dã, ghi chép, dịch thuật. Nhiều người làm việc này lại là giáo viên, cán bộ văn hoá, nhà văn người dân tộc, những người nói được tiếng mẹ đẻ của người kể.
Một số công trình tiêu biểu đã thành điểm tựa cho người đọc hôm nay:
- Bản dịch truyện thơ Xống chụ xon xao (Tiễn dặn người yêu) của người Thái, bản dịch phổ biến gắn với tên Mạc Phi.
- Các công trình phiên dịch, giới thiệu sách lập mường của người Thái như Quắm tố mướng, Táy pú xấc, gắn với tên Cầm Trọng, Đặng Nghiêm Vạn và cộng sự.
- Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi, đưa nhiều truyện các dân tộc vào cùng một bộ với truyện người Kinh.
- Các công trình về văn học Chăm của Inrasara, nhà nghiên cứu và nhà thơ người Chăm, giới thiệu, tuyển dịch trường ca và truyện thơ Chăm.
Mỗi tác phẩm cụ thể được kể trong các danh mục Truyện thơ các dân tộc, Huyền sử lập bản mường và Huyền sử Chăm & Khmer của wiki này.
Lớp thứ tư: những dự án lớn đầu thế kỷ 21
Đầu thế kỷ 21, hai dòng xuất bản lớn đã thay đổi lượng tư liệu có thể đọc được:
- Dự án sưu tầm sử thi Tây Nguyên của Viện Nghiên cứu Văn hoá, khoảng 2001–2007, ghi âm, phiên âm, dịch và in thành bộ Kho tàng sử thi Tây Nguyên song ngữ. Danh mục Sử thi Tây Nguyên có bài riêng về bộ này.
- Các tổng tập văn học dân gian, trong đó có tổng tập dành cho các dân tộc thiểu số, gom lại tư liệu đã in rải rác trước đó, xếp theo dân tộc và thể loại.
- Chương trình xuất bản của Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam từ khoảng cuối thập niên 2000 đến giữa thập niên 2010, in hàng trăm đầu sách sưu tầm, nghiên cứu của hội viên khắp các vùng, nhiều cuốn về truyện kể của từng dân tộc, từng địa phương.
Nhờ các dự án này, nguồn tư liệu dồi dào hơn bao giờ hết, nhưng chất lượng không đều. Người đọc cần biết cách chọn.
Bảng chọn sách theo nhu cầu
| Nhu cầu | Nên tìm loại sách | Lưu ý |
|---|---|---|
| Học sinh cần tóm tắt, ý nghĩa tác phẩm trong sách giáo khoa | Bản dịch phổ biến của tác phẩm, kèm lời giới thiệu | Ghi rõ dùng bản dịch nào khi trích |
| Giáo viên cần tư liệu so sánh | Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam; tổng tập theo dân tộc | Đọc phần chú giải, so sánh dị bản |
| Người nghiên cứu cần văn bản gốc | Bản song ngữ có phiên âm tiếng dân tộc | Kiểm thông tin người kể, nơi ghi, năm ghi |
| Khách du lịch muốn đọc trước chuyến đi | Tuyển truyện cổ của dân tộc nơi sẽ đến | Chọn bản có ghi vùng sưu tầm cụ thể |
| Người đọc tiếng Pháp muốn xem tư liệu sớm | Ghi chép của các nhà sưu tầm thời thuộc địa | Tách tư liệu khỏi lời bình mang định kiến |
Cách nhận ra một tuyển tập đáng tin
Trước khi dùng một cuốn sách truyện kể dân tộc làm tư liệu, có thể kiểm sáu điều:
- Có ghi người kể không? Tên, tuổi, nơi ở của người kể (với người đã mất, hoặc khi người kể đồng ý) là dấu hiệu sưu tầm nghiêm túc.
- Có ghi nơi và năm ghi chép không? Một truyện ghi ở vùng cao Lâm Đồng năm 1990 khác một truyện kể lại từ trí nhớ người soạn.
- Có văn bản tiếng dân tộc không? Bản song ngữ cho phép người sau kiểm lại bản dịch.
- Ai dịch? Người dịch có nói được tiếng ấy không, hay dịch qua một ngôn ngữ trung gian?
- Có nói về dị bản không? Tuyển tập tốt sẽ cho biết truyện còn có bản khác ở đâu.
- Có "chuốt" quá không? Truyện đọc trơn tru như văn của một nhà văn thường đã bị kể lại nhiều. Không sai, nhưng cần biết đó là bản kể lại.
Chuyện tên gọi
Một rắc rối hay gặp: cùng một nhân vật, cùng một tác phẩm, mỗi sách phiên âm một kiểu. Xing Nhã còn viết Xinh Nhã; với người M'nông, có sách dùng Ót Nrông như tên riêng của một bộ sử thi, có sách dùng ot nrông như tên chung của cả thể loại hát kể. Khi tra cứu, nên thử nhiều cách viết; khi trích, nên ghi dạng phổ biến nhất và dạng khác trong ngoặc một lần.
Góc nhìn hôm nay: tìm đọc và tìm xem ở đâu
Thư viện Quốc gia Việt Nam ở Hà Nội và thư viện các viện nghiên cứu là nơi có nhiều nhất các tuyển tập đã in. NXB Văn hoá Dân tộc chuyên in sách về các dân tộc; tra danh mục của nhà xuất bản này là cách nhanh để biết dân tộc nào đã có tuyển tập truyện kể.
Muốn thấy bối cảnh nơi truyện được kể, nên đến Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội (mở cửa từ năm 1997, có khu nhà truyền thống ngoài trời), Bảo tàng Văn hoá các dân tộc Việt Nam ở Thái Nguyên, Bảo tàng Đắk Lắk ở Buôn Ma Thuột, Bảo tàng Điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng. Ở đó có thể thấy nhà dài, bếp lửa, đồ dùng — những thứ xuất hiện liên tục trong truyện kể.
Và nếu có dịp ngồi nghe một người già kể chuyện ở bản làng, hãy nhớ đó là tác giả thật của những tuyển tập kia. Xin phép trước khi ghi âm, ghi lại tên người kể nếu họ muốn, và đừng coi lời kể ấy là "của chung không chủ".
Câu hỏi thường gặp
Ai đã sưu tầm truyện cổ các dân tộc thiểu số Việt Nam?
Có bốn lớp người: chính cộng đồng tự chép bằng chữ riêng như người Thái, Tày, Chăm, Khmer; các giáo sĩ, viên chức, nhà dân tộc học người Pháp thời thuộc địa; các nhà nghiên cứu, giáo viên, nhà văn Việt Nam từ nửa sau thế kỷ 20; và các dự án sưu tầm, xuất bản lớn đầu thế kỷ 21.
Nên đọc tuyển tập nào để tìm hiểu truyện kể các dân tộc?
Người mới nên bắt đầu từ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi, các tổng tập văn học dân gian các dân tộc thiểu số, bộ Kho tàng sử thi Tây Nguyên và các bản dịch truyện thơ Thái, Tày đã phổ biến. Với văn học Chăm, có thể tìm các công trình của Inrasara.
Dân tộc thiểu số nào có chữ viết riêng để ghi truyện?
Người Thái có chữ Thái cổ, người Tày – Nùng dùng chữ Nôm Tày, người Chăm có chữ Chăm truyền thống, người Khmer có chữ Khmer. Các dân tộc này đã tự chép truyện thơ, sử ký, sách lập mường từ trước khi có người ngoài sưu tầm.
Làm sao biết một tuyển tập truyện dân tộc có đáng tin?
Xem sách có ghi người kể, nơi và năm ghi chép, có văn bản tiếng dân tộc, người dịch có biết tiếng ấy không và có nhắc dị bản không. Sách thiếu hết những thông tin này thường là bản kể lại, nên dùng thận trọng khi làm tư liệu.
Vì sao tên tác phẩm dân tộc mỗi sách viết một kiểu?
Vì mỗi người phiên âm theo cách nghe và quy ước riêng, nhiều tiếng dân tộc có âm không trùng với tiếng Việt. Khi tra cứu nên thử nhiều cách viết, khi trích nên ghi dạng phổ biến kèm dạng khác trong ngoặc.
