Viêm Đế và Hoàng Đế là hai vị thuỷ tổ trong huyền sử Trung Hoa: theo Sử ký của Tư Mã Thiên, Hoàng Đế Hiên Viên đánh Viêm Đế ở Phản Tuyền, giết Xi Vưu ở Trác Lộc rồi thay họ Thần Nông làm thiên tử. Từ thời Hán, Viêm Đế thường được đồng nhất với Thần Nông. Huyền sử Việt trong Lĩnh Nam chích quái và Đại Việt sử ký toàn thư lại chọn dòng Thần Nông, chứ không chọn Hoàng Đế, làm gốc cho họ Hồng Bàng.
Sử ký kể gì về Hoàng Đế
Sử ký của Tư Mã Thiên, xong khoảng đầu thế kỷ 1 TCN, mở đầu bằng thiên Ngũ đế bản kỷ, và người đầu tiên trong năm đế là Hoàng Đế. Theo thiên này:
- Hoàng Đế là con của Thiếu Điển, họ Công Tôn, tên là Hiên Viên.
- Thời Hiên Viên, dòng Thần Nông đã suy, chư hầu đánh lẫn nhau, Thần Nông không dẹp được. Hiên Viên luyện quân, chư hầu dần theo về.
- Viêm Đế muốn lấn chư hầu, chư hầu theo Hiên Viên. Hai bên đánh nhau ở cánh đồng Phản Tuyền, ba trận thì Hiên Viên thắng.
- Xi Vưu nổi loạn, không theo lệnh. Hiên Viên đánh Xi Vưu ở Trác Lộc, bắt và giết.
- Chư hầu tôn Hiên Viên làm thiên tử, thay họ Thần Nông. Ông mang hiệu Hoàng Đế vì có điềm "đức thổ", màu vàng của đất.
Tư Mã Thiên tự nói rằng các nhà bàn về Hoàng Đế nhiều, nhưng lời lẽ không đáng tin cả, nên ông phải chọn lọc, đối chiếu với điều nghe được khi đi khắp nơi. Nghĩa là ngay người viết Sử ký cũng biết mình đang làm việc với truyền thuyết.
Đáng chú ý: Sử ký bắt đầu từ Hoàng Đế, không từ Thần Nông hay Phục Hy. Thiên Tam Hoàng bản kỷ nói về các vị trước đó là do Tư Mã Trinh thời Đường viết bổ sung, không phải của Tư Mã Thiên.
Viêm Đế là ai: một nhân vật, nhiều lớp
Viêm Đế là nhân vật mơ hồ hơn Hoàng Đế nhiều. Các nguồn khác nhau cho những hình ảnh khác nhau:
| Nguồn | Viêm Đế trong đó |
|---|---|
| Quốc ngữ, phần Tấn ngữ (thời Chiến Quốc) | Thiếu Điển lấy họ Hữu Kiều, sinh Hoàng Đế và Viêm Đế. Hoàng Đế lớn lên bên sông Cơ nên họ Cơ, Viêm Đế bên sông Khương nên họ Khương. Hai người là anh em. |
| Sử ký, Ngũ đế bản kỷ | Viêm Đế là đối thủ thua ở Phản Tuyền; câu chữ đặt cạnh "Thần Nông thị đời suy" khiến người đọc sau hiểu Viêm Đế thuộc dòng Thần Nông |
| Hoài Nam tử (thời Hán) | Viêm Đế là vị đế cai quản phương Nam, thuộc hành Hoả; Hoàng Đế cai quản trung ương, thuộc hành Thổ |
| Các sách từ cuối thời Tây Hán trở đi | Viêm Đế và Thần Nông được gộp thành một: "Viêm Đế Thần Nông thị" |
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Viêm Đế và Thần Nông vốn là hai hình tượng riêng: một vị thần lửa – mặt trời phương Nam và một vị thần dạy trồng trọt. Việc gộp hai làm một gắn với các hệ thống ngũ hành, ngũ đức được dựng lên thời Hán. Đây vẫn là chuyện còn bàn, nhưng ai đọc sách cổ nên biết rằng "Viêm Đế = Thần Nông" không phải điều hiển nhiên từ đầu.
Xi Vưu và trận Trác Lộc trong lời kể
Trận Trác Lộc trong Sử ký được kể ngắn. Các sách khác, nhất là Sơn hải kinh, thêm nhiều chi tiết thần kỳ: Xi Vưu mời thần gió, thần mưa làm bão; Hoàng Đế sai nữ thần Bạt làm khô hạn để chặn mưa; về sau có truyện Hoàng Đế dùng xe chỉ nam để ra khỏi sương mù Xi Vưu tạo ra. Những chi tiết này thuộc lớp truyền thuyết, khác với lớp ghi chép của sử gia.
Trong lối nghĩ của sử gia cổ, Phản Tuyền và Trác Lộc là hai trận làm nên trật tự: Hoàng Đế thắng anh em (Viêm Đế), rồi thắng kẻ loạn (Xi Vưu), và trở thành thuỷ tổ của các triều đại về sau. Sử ký nối Nghiêu, Thuấn, Vũ, các vua nhà Hạ, Thương, Chu đều về dòng Hoàng Đế.
Hoàng Đế thành "ông tổ của mọi thứ"
Sau Sử ký, Hoàng Đế dần được gán làm người khởi đầu cho đủ mọi phát minh và học thuật. Đó là lớp truyền thuyết đời sau, không phải sử liệu:
- Sách y học Hoàng Đế nội kinh mang tên ông, nhưng giới nghiên cứu xếp vào khoảng thời Chiến Quốc – Hán.
- Vợ ông là Luy Tổ được truyền là người dạy nuôi tằm.
- Thương Hiệt, người được truyền là đặt ra chữ viết, được kể là sử quan của Hoàng Đế.
- Đạo gia thời Hán ghép Hoàng Đế với Lão Tử thành học phái "Hoàng – Lão".
Cụm từ "con cháu Viêm Hoàng" để chỉ người Hoa nói chung trở nên phổ biến muộn, chủ yếu từ cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20. Đó là cách dùng huyền sử của thời cận đại.
Dòng dõi Thần Nông trong truyện Hồng Bàng
Đây là chỗ huyền sử Trung Hoa chạm vào huyền sử Việt. Truyện Hồng Bàng trong Lĩnh Nam chích quái, rồi phần Ngoại kỷ của Đại Việt sử ký toàn thư (Ngô Sĩ Liên, 1479), mở đầu bằng một phả hệ: Đế Minh là cháu ba đời của Viêm Đế Thần Nông; Đế Minh sinh Đế Nghi; đi tuần thú phương Nam đến Ngũ Lĩnh, gặp con gái bà Vụ Tiên, sinh Lộc Tục. Đế Minh cho Đế Nghi nối ngôi ở phương Bắc, còn Lộc Tục làm vua phương Nam, tức Kinh Dương Vương.
Có mấy điều đáng chú ý trong lựa chọn này:
- Chọn Thần Nông, không chọn Hoàng Đế. Trong phả hệ Sử ký, mọi triều đại Trung Hoa đều về dòng Hoàng Đế. Người chép truyện Việt chọn dòng khác, dòng Viêm Đế Thần Nông, một dòng ngang hàng chứ không phải nhánh phụ.
- Phương Nam và hành Hoả. Trong hệ ngũ hành thời Hán, Viêm Đế là đế phương Nam. Gốc Thần Nông vì vậy hợp với một vương quốc tự nhận ở phương Nam.
- Anh em, không phải thần thuộc. Đế Nghi và Lộc Tục là anh em cùng cha. Bắc và Nam được kể là hai nhánh của một nhà, mỗi bên một cõi.
Đây là cách đọc của nhiều nhà nghiên cứu văn học – sử học, không phải lời giải thích có trong sách cổ. Cũng cần nói rõ: phả hệ này là huyền sử, nằm ở Ngoại kỷ, và con số 2879 TCN của Kinh Dương Vương là niên đại tượng trưng. Truyện Kinh Dương Vương và các đời sau đã có nhiều bài kể kỹ; phần so sánh Hồng Bàng với các huyền sử châu Á khác nằm ở bài cuối của danh mục này.
Góc nhìn hôm nay: đọc và đi xem
- Đọc nguyên thiên: Ngũ đế bản kỷ trong Sử ký có bản dịch tiếng Việt in trong các tuyển tập Sử ký đã xuất bản; đọc kèm phần lời bình cuối thiên để thấy Tư Mã Thiên hoài nghi thế nào.
- Đọc đối chiếu: đặt đoạn Ngũ đế bản kỷ cạnh đoạn mở đầu Ngoại kỷ Toàn thư; sẽ thấy sử gia Việt mượn khung phả hệ Trung Hoa nhưng rẽ sang một nhánh riêng.
- Di tích: lăng Hoàng Đế ở vùng Hoàng Lăng, tỉnh Thiểm Tây, là nơi tổ chức lễ tế hằng năm vào dịp Thanh minh; lăng Viêm Đế ở vùng Chu Châu, tỉnh Hồ Nam. Bảo Kê (Thiểm Tây) cũng có nơi thờ Viêm Đế. Đây là các công trình được dựng và tu sửa qua nhiều đời, gắn với truyền thuyết chứ không phải mộ khảo cổ đã xác định.
Cách phân biệt cho khỏi nhầm: Thần Nông là vị dạy trồng trọt, nếm cỏ; Viêm Đế là đế phương Nam, sau được gộp với Thần Nông; Hoàng Đế là người thắng ở Phản Tuyền, Trác Lộc; Đế Minh là nhân vật của huyền sử Việt, không có trong Sử ký.
Câu hỏi thường gặp
Viêm Đế và Hoàng Đế là ai?
Đó là hai vị thuỷ tổ trong huyền sử Trung Hoa. Theo Sử ký, Hoàng Đế Hiên Viên thắng Viêm Đế ở Phản Tuyền, giết Xi Vưu ở Trác Lộc rồi làm thiên tử. Theo Quốc ngữ, hai người là anh em, cùng là con Thiếu Điển.
Viêm Đế có phải là Thần Nông không?
Từ cuối thời Tây Hán, sách vở thường gộp hai làm một, gọi là Viêm Đế Thần Nông thị. Nhưng nhiều nhà nghiên cứu cho rằng ban đầu đây là hai hình tượng riêng, một vị thần lửa phương Nam và một vị thần nông nghiệp.
Vì sao huyền sử Việt nói Kinh Dương Vương là dòng dõi Thần Nông?
Lĩnh Nam chích quái và Toàn thư kể Đế Minh, cháu ba đời Thần Nông, sinh Đế Nghi trị phương Bắc và Lộc Tục trị phương Nam. Nhiều nhà nghiên cứu đọc đây là cách đặt nước Nam ngang hàng phương Bắc, theo một dòng khác với dòng Hoàng Đế.
Trận Trác Lộc là gì?
Trác Lộc là trận Hoàng Đế đánh và giết Xi Vưu theo Sử ký. Các sách như Sơn hải kinh kể thêm chi tiết thần kỳ như thần gió, thần mưa, nữ thần hạn hán. Đây là truyền thuyết, không phải trận đánh có niên đại.
Sử ký bắt đầu từ ai?
Sử ký của Tư Mã Thiên bắt đầu từ Hoàng Đế trong thiên Ngũ đế bản kỷ. Phần Tam Hoàng bản kỷ nói về Phục Hy, Nữ Oa, Thần Nông là do Tư Mã Trinh thời Đường viết thêm.
