Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim kể thời Hồng Bàng thế nào

Trong Việt Nam sử lược (in lần đầu khoảng 1919–1920), Trần Trọng Kim kể thời Hồng Bàng theo khung của Đại Việt sử ký toàn thư — dòng dõi từ Kinh Dương Vương, nước Văn Lang chia mười lăm bộ, mười tám đời Hùng vương — nhưng nói thẳng rằng những chuyện ấy là "tục truyền", khó tin là thật. Ông còn tự làm phép tính để chỉ ra con số mười tám đời vua trị vì hơn hai nghìn sáu trăm năm là không thể. Cách kể "chép lại nhưng không tin hết" ấy định hình cách nhiều thế hệ người Việt đọc huyền sử trong thế kỷ 20.

Trần Trọng Kim và cuốn sử quốc ngữ đầu tiên được đọc rộng

Trần Trọng Kim (1883–1953), quê Hà Tĩnh, học chữ Hán từ nhỏ rồi sang Pháp học ngành sư phạm, về nước dạy học và làm thanh tra trong ngành giáo dục ở Bắc Kỳ. Ông soạn nhiều sách giáo khoa, nghiên cứu về Nho giáo, ngữ pháp tiếng Việt. Việt Nam sử lược là công trình được biết đến rộng nhất của ông.

Trước đó, sử Việt chủ yếu viết bằng chữ Hán, theo lối biên niên của sử quán triều đình. Sách quốc ngữ về sử đã có, nhưng phần lớn là sách giáo khoa ngắn hoặc bản dịch. Việt Nam sử lược là bộ thông sử viết bằng quốc ngữ, đủ dài, có hệ thống, do một người Việt soạn, được đọc rộng rãi trong nhiều thập kỷ — kể cả bây giờ vẫn được in lại.

Chia lịch sử theo "thời đại"

Khác sử cũ chia theo triều vua, Trần Trọng Kim chia lịch sử thành các thời đại lớn: thượng cổ, Bắc thuộc, tự chủ, Nam Bắc phân tranh, cận kim. Thời Hồng Bàng và Thục nằm trong phần thượng cổ. Riêng việc chia như vậy đã là một bước theo lối sử học phương Tây, giúp người đọc nhìn lịch sử thành từng giai đoạn thay vì một chuỗi đời vua.

Ông kể thời Hồng Bàng thế nào

Phần Hồng Bàng trong Việt Nam sử lược ngắn, có thể chia làm ba lớp.

Lớp một: bàn nguồn gốc giống người

Trước khi vào chuyện vua Hùng, ông bàn về nguồn gốc người Việt theo những gì giới học thuật thời đó nói. Ông nhắc ý kiến của một số học giả phương Tây cho rằng tổ tiên người Việt từ vùng cao phía tây bắc di xuống, và nhắc một lớp cư dân cổ hơn mà giới nghiên cứu Pháp thời ấy gọi là giống Indonésien. Ông cũng nhắc cách giải thích tên Giao Chỉ theo đặc điểm ngón chân cái. Những giả thuyết ấy về sau đã bị khảo cổ học và nhân học bác bỏ hoặc sửa nhiều; đọc lại hôm nay, chúng cho biết giới trí thức đầu thế kỷ 20 tiếp nhận "khoa học" phương Tây ra sao.

Lớp hai: kể lại theo Toàn thư

Sau đó ông kể lại phần Hồng Bàng gần như theo khung của Toàn thư: dòng dõi từ Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân và Âu Cơ, nước Văn Lang, mười lăm bộ, Lạc tướng, Lạc hầu, các đời Hùng vương. Ông thường mở đầu những đoạn kỳ lạ bằng chữ "tục truyền" — người ta kể rằng — như một dấu ngoặc kép đặt quanh câu chuyện.

Lớp ba: lời bàn nghi ngờ

Điểm làm phần này đáng nhớ là lời bàn của tác giả. Ông chỉ ra: theo sử cũ, họ Hồng Bàng kéo dài từ năm 2879 đến năm 258 trước Công nguyên, tức hơn hai nghìn sáu trăm năm, mà chỉ có mười tám đời vua, vậy mỗi đời phải trị vì gần một trăm rưỡi năm — điều không thể tin được, dù người xưa có sống lâu đến đâu. Từ đó ông kết luận phần này là truyện truyền lại, không nên coi là sử chắc chắn.

Đặt cạnh Toàn thư và khảo cổ học

Ba cột cho thấy cách người Việt nhìn thời Hồng Bàng đã đổi qua năm thế kỷ: từ "gốc tích cần chép" sang "chuyện truyền lại cần nghi" rồi sang "một thời kỳ có thể nghiên cứu bằng hiện vật". Từ cuối thập niên 1960, một loạt hội nghị khoa học về thời Hùng vương đã tập hợp kết quả khảo cổ, dân tộc học, ngôn ngữ học, mở ra cách nhìn mới hẳn về thời kỳ này so với những gì Trần Trọng Kim có được.

Vì sao cách kể của Trần Trọng Kim có ảnh hưởng lớn

• Được đọc rộng: sách dễ đọc, in lại nhiều lần, có mặt trong nhiều gia đình và trường học suốt thế kỷ 20.
• Cho phép "vừa kể vừa nghi": người đọc vẫn biết đủ chuyện Hồng Bàng, nhưng được nhắc rằng đó là truyền thuyết. Thái độ ấy gần với cách giới sử học hôm nay phân biệt huyền sử và lịch sử.
• Đặt huyền sử trong quốc ngữ: câu chuyện thời Hùng vương, vốn nằm trong sách chữ Hán và lời kể dân gian, có một bản quốc ngữ ngắn gọn để học trò thuộc.

Những hạn chế cần biết khi đọc lại

Đọc Việt Nam sử lược hôm nay, nên nhớ đây là sách của đầu thế kỷ 20:

• Phần nguồn gốc giống người dựa vào giả thuyết đã lỗi thời.
• Tác giả chưa có tư liệu khảo cổ học — văn hoá Đông Sơn chỉ bắt đầu được khai quật từ năm 1924, sau khi sách in lần đầu.
• Cách nhìn mang ảnh hưởng Nho giáo và bối cảnh thời Pháp thuộc, nhiều nhận định về các triều đại đã được giới sử học sau này bàn lại.
• Các lần tái bản có thể khác nhau về chi tiết, nên khi trích cần ghi rõ bản in.

Những hạn chế ấy không làm phần Hồng Bàng mất giá trị. Lời bàn nghi ngờ của Trần Trọng Kim vẫn là một bài học nhỏ về cách đọc sách cũ: kể lại cho đủ, nhưng đếm lại các con số.

Góc nhìn hôm nay: đọc ba văn bản cạnh nhau

Một bài tập hay cho người mê sử và học sinh: lấy ba văn bản cùng nói về thời Hồng Bàng — phần Ngoại kỷ trong bản dịch Toàn thư, chương thượng cổ của Việt Nam sử lược, và một chương về văn hoá Đông Sơn trong một sách khảo cổ học phổ thông. Đọc liền một mạch, ghi ra mỗi văn bản tin vào điều gì, nghi điều gì, dựa vào đâu. Ba trang ghi chép ấy đủ hiểu vì sao huyền sử, lịch sử và khảo cổ là ba lớp khác nhau.

Muốn xem hiện vật, có thể đến Bảo tàng Lịch sử quốc gia ở Hà Nội hay Bảo tàng Hùng Vương ở Phú Thọ. Sách Việt Nam sử lược thì không khó tìm: nhiều nhà xuất bản đã in lại; nên chọn bản có lời giới thiệu, chú thích của người biên tập để biết chỗ nào đã được giới sử học sửa lại.